Skip to content
Project Likkutei Sichos

Likkutei Sichot - Chayei Sarah (Chelek B Sicha A)

  • Chayei Sarah
  • 5784
  • Yiddish
View printout

חיי שרה

א. אין היינטיקער סדרה לאָזט וויסן די תורה דעם סך־הכל פון די יאָרן פון שרה, אברהם און ישמעאל: אין התחלת הסדרה — "ויהיו חיי שרה מאה שנה ועשרים שנה ושבע שנים"; און ביים סיום הסדרה — "ואלה ימי שני חיי אברהם גו' מאת שנה ושבעים שנה וחמש שנים", "ואלה שני חיי ישמעאל מאת שנה ושלשים שנה ושבע שנים".

געפינט מען אין דעם אַ דבר פלא אין פירוש רש"י על התורה: כאָטש אַז ביי אַלע דריי שטייט דער וואָרט "שנה" "שנים" סיי ביים סכום מאה, סיי ביים עשרות און סיי ביים יחידות, איז פרש"י אַנדערש ביי יעדערן פון זיי:

ביי שנות שרה'ן איז ער מפרש: "לכך נכתב שנה בכל כלל וכלל לומר לך שכל אחד נדרש לעצמו", און דערפון לערנט מען אָפּ "בת ק' כבת כ' לחטא .. ובת כ' כבת ז' ליופי";

ביי אברהם'ן זאָגט רש"י "בן ק' כבן ע' ובן ע' כבן ה' בלא חטא" — וואָס מיינט (בפשטות) אַז מען לערנט אַרויס (ניט ווי ביי שרה'ן, וואו "כל אחד נדרש לעצמו", לערנט צוויי ענינים — בלא חטא און יופי — נאָר) בלויז איין ענין ומעלה, אַז אויך זייענדיק בן ק' איז אברהם געווען (כבן ע' און בן ע' כבן ה') "בלא חטא";

און ביי ישמעאל'ן איז רש"י בכלל ניט מפרש פאַרוואָס "נכתב שנה בכל כלל וכלל"!

אין מפרשי רש"י איז דאָ אַן אריכות גדולה ושקו"ט ווי צו פאַרענטפערן די שינויים הנ"ל אין רש"י — אָבער נוסף אויף די פאַרשידענע שוועריקייטן וואָס זיינען דאָ אין יעדן פון די תירוצים (שאין כאן המקום להאריך בזה), שטעלט זיך דאָ אַ שאלה כללית (ווי גערעדט כמה פעמים):

וויבאַלד אַז דער ענין איז כלל ניט פשוט, ביז אַז יעדער מפרש האָט אויף דעם אַן אַנדער הסברה — האָט דאָך רש"י, וואָס איז מפרש די פסוקים (אויך) פאַר אַ "בן חמש למקרא", געדאַרפט קלאָר מאַכן זיין פירוש אין אַן אופן אַז עס זאָל ניט בלייבן קיין ספק בכוונת פירושו.

מוז מען זאָגן אַז רש"י'ס כוונה איז קלאָר פאַרשטאַנדיק פון די ווערטער וואָס רש"י זאָגט בפירוש און ס'איז ניט נויטיק צו מוסיף זיין ע"ז.

ב. דער ביאור אין דעם:

פון דעם וואָס רש"י זאָגט (ביי שרה'ן) "לכך נכתב שנה בכל כלל וכלל לומר לך שכל אחד נדרש לעצמו בת ק' כו'" — איז פון דעם גופא מוכח, אַז "נכתב שנה בכל כלל וכלל" איז ניט מוכח "שכל אחד נדרש לעצמו כו' לחטא כו' ליופי", און אויך נאָכדעם ביי אברהם'ן, וואָס אויך ביי אים איז "נכתב שנה בכל כלל וכלל", מוז יעדער כלל זיין "נדרש לעצמו" און מ'לערנט אַרויס צוויי ענינים.

ובמילא איז מובן, אַז ווען רש"י זאָגט ביי אברהם'ן "בן ק' כבן ע' ובן ע' כבן ה'" — מיינט ער דערמיט (ניט נאָר אַ התחלה פון דעם לימוד, איין לימוד (וואָס זיין סיום איז "בן ע' כבן ה') בלא חטא", נאָר אַ הוספה — נאָך) אַ באַזונדער לימוד. און דאָס וואָס רש"י טייטשט ניט אויס, אין וואָס עס באַשטייט דער לימוד פון "בן ק' כבן ע'", איז עס דערפאַר וואָס דער חידוש וענין אין וואָס בן אברהם'ן איז געווען "בן ק' כבן ע'" שטייט בפירוש אין פסוק:

ווען דער אויבערשטער האָט אָנגעזאָגט אברהם'ן, אַז ער וועט האָבן אַ זון פון שרה'ן, זאָגט דער פסוק — "ויאמר בלבו הלבן מאה שנה יולד גו'" — ס'איז ביי אים געווען אַ תמי' אַז ער זאָל קענען האָבן אַ קינד אין דעם גיל פון מאה שנה; און ווי רש"י איז דאָרט מפרש, אַז "בימי אברהם נתמעטו השנים כבר ובא תשות כח בעולם .. שמיהרו תולדותיהן בני ס' ובני ע'".

ועפ"ז איז פאַרשטאַנדיק בפשטות אין וואָס עס איז געווען "בן ק' כבן ע'" ביי אברהם אבינו: אע"פ אַז דעמאָלט (מצד דעם "תשות כח בעולם") איז דער גיל צו האָבן קינדער געווען ביז "בני ע'" — איז אָבער דער תשות כח ניט געווען באַ אברהם'ן (און ווי מ'זעט, אַז ער האָט געבוירן ישמעאל'ן צו פ"ו שנה), אַז אויך זייענדיק אַ "בן ק'" איז ער געבליבן "כבן ע'".

ועפ"ז יומתק ויובן פרש"י אויף "הלבן מאה שנה יולד", (ניט אַז דאָס איז אַ תמי' — נאָר) אַ "תמי' קיימת", "אמר בלבו הנעשה חסד זה לאחר מה שהקב"ה עושה לו".

משא"כ שרה, היות אַז "חדל להיות לשרה אורח כנשים", איז פאַר איר ע"פ טבע אוממעגלעך געווען דאַן צו געבוירן קינדער (און באַ איר האָט געמוזט זיין דער נס — "היפלא מה' דבר" — אַז ביי איר זאָל געבוירן ווערן יצחק) [נאָר שרה האָט געטראַכט אַז אויך אברהם קען ניט האָבן קיין קינדער — "ותצחק שרה גו' אחרי בלותי גו' ואדוני זקן"].

עפ"ז איז אויך פאַרענטפערט אַ קשיא גדולה — פאַרוואָס רש"י שטעלט זיך ניט אָפּ אויף דעם וואָס ביי אברהם'ן זיינען געבוירן געוואָרן קינדער (בני קטורה) מער ווי פערציק יאָר נאָך לידת יצחק, און עס ווערט דערביי ניט דערמאָנט אַז די הולדה איז געווען דורך אַ נס.

ווייל דאָס איז שוין באַוואָרנט אין די ווערטער "בן ק' כבן ע'", אַז ביי אברהם'ן איז ניט געווען קיין תשות כח וואָס האָט מגביל געווען האָבן קינדער ביז ע', "תשות כח", האָט אויף אים קיין שליטה ניט געהאַט — און במילא האָט ער געהאַט קינדער צו אָן אויך אירך אברהם קען ניט פיל שפּעטער, ע"ד ווי די מעלה פון "בלא חטא", וואָס הגם אַז דער לשון איז "בן ע' כבן ה' בלא חטא", מיינט עס דאָך ניט אַז נאָכדעם איז געווען ח"ו אַנדערש, נאָר אַז ער איז געבליבן כל ימי חייו בלא חטא.

ג. מיט דעם חילוק צווישן אברהם און שרה — וועט אויך רעכט ווערן דער שינוי בפירוש רש"י:

אויפן פסוק "היניקה בנים שרה" איז רש"י מפרש: "ביום המשתה הביאו השרות את בניהן עמהן והניקה אותם, שהיו אומרות לא ילדה שרה אלא אסופי הביאה מן השוק".

אויפן פסוק (אין אנהויב פ' תולדות) "אברהם הוליד את יצחק" זאָגט רש"י "לפי שהיו ליצני הדור אומרים מאבימלך נתעברה שרה .. מה עשה הקב"ה צר קלסתר והעידו הכל אברהם הוליד את יצחק".

דאַרף מען פאַרשטיין וואָס ביי שרה'ן זאָגט רש"י אַז די שרות (נשים חשובות) האָבן געזאָגט "לא ילדה שרה", און בנוגע צו אברהם'ן איז ער מפרש אַז שהיו "ליצני הדור אומרים מאבימלך נתעברה שרה"?

אויך איז ניט פאַרשטאַנדיק: דאָס וואָס "היניקה בנים שרה" איז איין ראי' אַז ניט אַז "ילדה שרה" (און דער קינד איז ניט קיין "אסופי"), דאָס איז אָבער ניט קיין באַווייז אַז דאָס איז אברהם'ס אַ קינד — האָבן דאָך די שרות געקענט זאָגן (ווי די ליצני הדור), אַז "מאבימלך נתעברה שרה", וויסנדיק אַז אברהם איז אַ זקן בן מאה שנה?

די גמרא זאָגט אין איין שטעלע: אין גמרא ווערן געבראַכט די צוויי ענינים אין איין המשך — "היניקה בנים שרה .. היו כל אומות העולם מרננים .. שהביאו אסופי מן השוק .. אברהם אבינו הלך וזימן כל גדולי הדור ושרה אמנו זימנה את נשותיהם .. והניקה את כולן, ועדיין היו מרננים ואומרים אם שרה בת תשעים שנה תלד אברהם בן מאה שנה יוליד מיד נהפך קלסתר פנים של יצחק כו'".

ע"פ הנ"ל ווערט עס פאַרענטפערט: דער חידוש ותמי' ביי שרות איז מאַד־תחילה געווען נאָר בנוגע צו שרה'ן, היות אַז ביי איר איז "חדל להיות וגו'" איז ניט מעגלעך צו האָבן קינדער; משא"כ אברהם, זייענדיק אַן ער האָט געבוירן ישמעאל'ן צו פ"ו שנה, איז ביי זיי שוין קיין פלא ניט געווען וואָס ער קען האָבן אַ קינד אויך צו בן מאה.

און דערפאַר איז אויך ביי אנשים חשובים — קיין פלא ניט געווען וואָס אברהם הוליד את יצחק; נאָר די "ליצני הדור" — וועמען עס איז ניט נוגע ווי די זאַך איז באמת און זיי זוכן נאָר אַ מקום צו פראָווען ליצנות כו' — נאָר זיי האָבן געזאָגט (און מיט אַ ליצנות) "מאבימלך נתעברה שרה".

דער אויבערשטער האָט אָבער געוואָלט באַוואָרענען אפילו די "ליצני הדור", און דערפאַר "צר קלסתר פניו של יצחק דומה לאברהם והעידו הכל (אפילו די "ליצני הדור") אברהם הוליד את יצחק".

ד. דער טעם פאַרוואָס רש"י איז ניט מפרש ביי ישמעאל "בן ק' כבן ל' ובן ל' כבן ז'" (אע"פ וואָס אויך דאָרט שטייט "שנה בכל כלל וכלל") — איז ווייל דאָס איז מובן מעצמו, לויט דעם פירוש רש"י אין דעם זעלבן המשך באַ אברהם: בן ק' כבן ל' — אָן תשות כח; ובן ל' כבן ז' — לחטא (זיין תשובה טאָן — זאָגט דערמיט דער פסוק איז שוין געווען פון ל' שנה אָן).

עפ"ז דאַרפן אָבער פאַרשטיין פירוש רש"י על אתר:

אויף "ואלה שני חיי ישמעאל גו'" זאָגט רש"י: "למה נמנו שנותיו של ישמעאל כדי לייחס בהם שנותיו של יעקב" (ווי רש"י איז דערנאָך גלייך מפרש, אַז "משנותיו של ישמעאל למדנו ששימש יעקב בבית עבר י"ד שנה"). דאָס הייסט, אַז מיט מודיע זיין דעם מספר שנותיו של ישמעאל איז דער פסוק ניט אויסן צו זאָגן (אָדער מרמז זיין עפּעס) בשייכות צו ישמעאל אַליין, נאָר דאָס איז "כדי לייחס בהם שנותיו של יעקב".

אויך איז לויט דעם פרש"י ניט פאַרשטאַנדיק כלל וכלל — "למה נכתב שנה בכל כלל וכלל"?

דאָס איז מכריח צו זאָגן בפרש"י אַז "למה נכתב שנה כו'" איז מלכתחילה קיין קשיא ניט (נאָכ'ן פירוש באַ אברהם'ן, כנ"ל) — די קשיא איז אָבער "למה נמנו שנותיו של ישמעאל" בכלל — ווי דער בן חמש למקרא זעט אַז תורה דערציילט נאָר ענינים וועלכע זיינען נוגע — אפילו ניט וועגן חנוך ומתושלח הצדיקים.

פאַרענטפערט רש"י אַז דאָס איז צוליב יעקב אבינו.

לויט דעם איז אָבער מובן, אַז אויך מיט צוגעבן "שנה בכל כלל וכלל" איז דער פסוק ניט אויסן (נאָר) צו פאַרגלייכן זה לזה די יאָרן פון ישמעאל'ן ("בן ק' כבן ל' וכו'") — וואָס דאָס איז נאָר אַ חידוש און מעלה (נוספת) אין ישמעאל'ן — וויבאַלד אַז דער פסוק בכלל איז ניט אויסן ישמעאל'ן גופא, נאָר בנוגע צו יעקב'ן.

און דאָס וואָס דער פסוק זאָגט פאָרט (אויך) ביי ישמעאל'ן "שנה בכל כלל וכלל" — וואָס דער אָפּטיילן יעדער "כלל" פון שנים לעצמו איז כנ"ל מרמז אויף אַ מעלה און אויפטו וואָס איז געווען ביי ישמעאל'ן אין יעדערן פון די זמנים (ק', ל', ז') —

איז דאָס (ניט כדי אַז מ'זאָל פאַרגלייכן די יאָרן פון ישמעאל ז"ל, אַז ביי אים זיינען זיי געווען אַזוי די מעלות פון יעקב — כדי לייחס בהם (כלשון המשנה), און ווי דער פסוק ווייסן אַז די יאָרן וואָס זיינען מרומז אין די ג' פעמים "שנה" ... (נאָר) כדי לייחס בהם שנותיו של יעקב".

ה. דער ביאור אין דעם:

דער שינוי וואָס איז געווען אין ישמעאל'ן צו "בן ק'" איז אַז ער איז שוין געווען אַ בעל תשובה. ווי רש"י זאָגט בפירוש, אַז ישמעאל האָט תשובה געטאָן געווען ניין און אַכציק יאָר בשעת מיתת אברהם.

און דאָס באַוואָרנט רש"י, אַז ניט קוקנדיק אויף דעם וואָס ער איז געווען אַ בעל תשובה, ביז אַז ביי אים שטייט "ויגוע" (א לשון וואָס שטייט נאָר ביי צדיקים), האָט עס אָבער קיין באַטרעף ניט לגבי דער צדקות פון יעקב.

די מעלה פון "בן שלשים" איז — קודם זמן התשות כח פון בן ס' בן ע' — "בן שלשים לכח" (בלשון המשנה), און ווי מ'זעט במוחש אויך אַ בן חמש, אַז אין גיל פון שלשים איז די גבורה ביים מענטשן בעוצם תוקפה. און ישמעאל, זייענדיק אַן עלטער פון שלשים איז ער געווען אַ גיבור.

און פונדעסטוועגן האָט אויך ישמעאל'ס גבורה קיין באַטרעף ניט קעגן גבורתו של יעקב, און ווי רש"י מפרש אויפן פסוק "ויגל את האבן מעל פי הבאר" — "כמי שמעביר את הפקק מעל פי צלוחית להודיעך שכחו גדול", אע"פ וואָס דעמאָלט איז יעקב געווען — לויט פרש"י — בן ע"ז שנה.

דער ענין מיוחד פון אַ "בן שבע" איז פאַרשטאַנדיק פון פרש"י הנ"ל ביי אברהם — "בן ע' כבן ה' בלא חטא" — אַז זייענדיק אַ קטן איז ער "בלא חטא".

וואָלט מען געקענט מיינען אַז אין דעם פרט איז ניט שייך צו מחלק זיין צווישן ישמעאל און יעקב — אין במילא איז וועגן וואָס פאַר אַ זאַך עס רעדט זיך — אין יעדן פרט ופרט — איז יעקב אינגאַנצן אַנדערש, העכער פון ישמעאל'ן.

און דערפאַר "לא נמנו שנותיו של ישמעאל (כולל די מעלות וואָס זיינען מרומז אין די ג' פעמים "שנה") ... (נאָר) כדי לייחס בהם שנותיו של יעקב".

(משיחת מוצש"ק פ' חיי שרה תש"מ)

More in this printout

View the whole printout