הלכות און מנהגים פון חודש אלול

הלכות און מנהגים פון חודש אלול

תְּקִיעַת שׁוֹפָר חוֹדֶשׁ אֱלוּל

דִי טֶעג אִין חוֹדֶשׁ אֱלוּל זֶענֶען דֶערְהוֹיבֶּענֶע טֶעג, יְמֵי הָרַחֲמִים וְהָרָצוֹן, אַ חוֹדֶשׁ וָואס דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער אִיז עֶקְסְטֶער נָאנְט צוּ אוּנְז, אוּן אַ סְפֶעצִיעֶלֶע חוֹדֶשׁ צוּ אַרַיינְטְרַאכְטְן אִין דִי מַעֲשִׂים אוּן תְּשׁוּבָה טון אוֹיף דִי זִינְד וָואס מֶען הָאט זִיךְ אָנְגֶעזַאמְלְט בְּמֶשֶׁךְ דֶעם יָאר, כְּדֵי צוּ זוֹכֶה זַיין צוּ אַ גוּט גֶעבֶּענְטְשְׁטֶע יָאר.

פון רֹאשׁ חוֹדֶשׁ אֱלוּל בְּלָאזְט מֶען שׁוֹפָר יֶעדְן טָאג נָאךְ שַׁחֲרִית. עֶס אִיז אַ שְׁטַארְקֶער מִנְהָג וָואס אִיז גֶעוָוארְן אָנְגֶענוּמֶען בְּכָל תְּפוּצוֹת יִשְׂרָאֵל.

מִיר גֶעפִינֶען עֶטְלִיכֶע טְעָמִים פַארְוָואס מֶען הָאט אַיינְגֶעפִירְט צוּ בְּלָאזְן שׁוֹפָר אִין חוֹדֶשׁ אֱלוּל: כְּדֵי צוּ מְעוֹרֵר זַיין דֶער פָאלְק צוּ תְּשׁוּבָה. אָדֶער אַלְס זֵכֶר צוּ דִי תְּקִיעוֹת וָואס מֶען הָאט גֶעבְּלָאזְן אִין דִי פֶערְצִיג טֶעג וֶוען מֹשֶׁה רַבֵּינוּ אִיז אַרוֹיפְגֶעגַאנְגֶען אוֹיפְן הַר סִינַי. (חיי אדם כלל קלח ס"א, פירוש הרד"ל על פרקי דרבי אליעזר פרק מו אות חי).

נָאךְ אַ טַעַם שְׁטֵייט אִין טוּר אַז מֶען בְּלָאזְט חוֹדֶשׁ אֱלוּל צוּלִיבּ צוּ גֶעמִישְׁן דֶעם שָׂטָן, אוּן וִוי דֶער ב"ח אִיז מַסְבִּיר כְּדֵי דֶער שָׁטָן זָאל נִישְׁט וִויסְן וֶוען רֹאשׁ הַשָּׁנָה גֶעפַאלְט אוֹיס. נָאךְ אַ טַעַם דֶערְצוּ שְׁטֵייט אִין דִי פּוֹסְקִים כְּדֵי זִיךְ צוּגֶעוֹוֹינֶען צוּ קֶענֶען גוּט בְּלָאזְן דִי תְּקִיעוֹת פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה. (מנהגים של מהר"ם מרוטנבורג).

דֶער מִנְהָג אִיז צוּ שְׁטֵיין בִּשְׁעַת מֶען בְּלָאזְט שׁוֹפָר אִין חוֹדֶשׁ אֱלוּל. אֲפִילוּ בַּיי דִי תְּקִיעוֹת פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה קֶען מֶען מֵעִיקָר הַדִּין יוֹצֵא זַיין זִיצְדִיגֶערְהֵייט, און דֶערִיבֶּער הֵייסְן זֵיי תְּקִיעוֹת דִּמְיוּשָׁב. פוּנְדֶעסְטְוֶועגְן, וִויבַּלְד מֶען פִירְט זִיךְ צוּ שְׁטֵיין בַּיי דִי תְּקִיעוֹת פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה, פִירְט מֶען זִיךְ אוֹיךְ צוּ שְׁטֵיין בַּיי דִי תְּקִיעוֹת פוּן חוֹדֶשׁ אֱלוּל".

אַ יָחִיד וָואס הָאט נִישְׁט גֶעהֶערְט קֵיין תְּקִיעַת שׁוֹפָר דַארְף נִישְׁט זוּכְן אֵיינֶער וָואס זָאל בְּלָאזְן פַאר אִים. אֶבֶּער אַ צִיבּוּר וָואס הָאט נִישְׁט גֶעהַאט גֶעהֶערְט שׁוֹפָר בַּיי שַׁחֲרִית, צוּלִיבּ דֶעם וָואס זֵיי הָאבְּן נִישְׁט גֶעהַאט קֵיין שׁוֹפָר, אֶדֶער עֶס אִיז נִישְׁט גֶעוֶוען קֵיין בַּעַל תּוֹקֵעַ, דַארְף זֵיי בְּלָאזְן בַּיי מִנְחָה.

לְכַתְּחִילָה זָאל אַ קִינְד נִישְׁט בְּלָאזְן אִין בֵּית הַמִּדְרָשׁ, צוּלִיבּ כְּבוֹד הַצִיבּוּר. אִין אַ שְׁעַת הַדְּחַק וֶוען קֵיינֶער קֶען נִישְׁט בְּלָאזְן, קֶען מֶען יוֹצֵא זַיין אֲפִילוּ דוּרְךְ דֶער תְּקִיעָה פוּן אַ קָטָן. (עיין בשו"ת מנחת יצחק חלק ו לענין הדלקת נרות חנוכה בביהמ"ד דאין זה אלא מנהג אם אפשר לצאת ע"י קטן, ועיין במ"ב תרפ"ט סק"ו לגבי מצוה דרבנן).

דֶער אֵשֶׁל אַבְרָהָם (בוטשאטש) שְׁרַייבְּט אַז אִין חוֹדֶשׁ אֱלוּל מֶעג אֵיינֶער בְּלָאזְן בִּשְׁעַת עֶר הַאלְט אִינְמִיטְן פְּסוּקֵי דְזִמְרָה, אוּן אֶפְשָׁר אֲפִילוּ אִינְמִיטְן בִּרְכוֹת קְרִיאַת שְׁמַע, וַוייל עֶס אִיז נִישְׁט קֵיין דִיבּוּר - עֶס הֵייסְט נִישְׁט אוֹיסְגֶערֶערְט, נָאר וִוי אַן אָטֶעם אוּן דֶער קוֹל וֶוערְט דוּרְךְ דֶעם שׁוֹפָר. (ועיין במ"ב סימן סו סקכ"ג).

אֵיינֶער וָואס הַאלְט אִינְמִיטְן שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה אוּן הֶערְט אַ קוֹל שׁוֹפָר, אוּן עֶר וֶועט שְׁפֶּעטֶער נִישְׁט קֶענֶען הֶערְן דִי תְּקִיעוֹת, מֶעג עֶר זִיךְ אָאֶפְשְׁטֶעלְן אִינְמִיטְן שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה אוּן אוֹיסְהֶערְן דִי תְּקִיעוֹת. וִויבַּלְד הֶערְן הֵייסְט נִישְׁט קֵיין הֶפְסֵק.

בּוֹדֵק זַיין תְּפִילִין אוּן מְזוּזוֹת

מֵעִיקָר הַדִּין דַארְף יֶעדֶער מֶענְטְשׁ בּוֹדֵק זַיין דִי מְזוּזוֹת צְוֵויי מָאל אִין זִיבְּן יָאר, דָאס מֵיינְט יֶעדֶע דְרַיי אוּן אַ הַאלְבּ יָאר.

א. בדרך רמז קען מען צולייגן א טעם אויף דעם וואס מען פירט זיך צו שטיין, באזירט אויך דעם וואס ס'שטייט אין מהרי"ל (ימים נוראים אות ה) אז דער ענין פון דער תקיעה איז אויפצווועקן דעם מענטש פון זיין שלאף, ער זאָל זיך אויפשטעלן און שטיין אין די הייעך און ארומקוקן אויף זיינע מעשים.

ער גלייכט צו די שופר בלאזן אין חודש אלול צו א מיליטער וואס קומט באלעגערן א שטאט: ווען דער שומר אויפן טורעם זעט די מילטער קומען, בלאזט ער א תרועה, כדי צו ווארענען די איינוואוינער אז זיי זאלן שטיין על המשמר און זיין גרייט.

תְּפִילִין וָואס זֶענֶען מוּחְזֶק בְּכַשְׁרוּת אוּן מֶען לֵייגְט זֵיי יֶערְן טָאג, דַארְף מֶען קֵיינְמָאל נִישְׁט בּוֹדֵק זַיין. פוּנְדֶעסְטְוֶועגְן אִיז רָאטְזַאם צוּ בּוֹדֵק זַיין דִי תְּפִילִין אֵיינְמָאל אִין עֶטְלִיכֶע יָאר, וִויבַּלְד זֵיי קֶענֶען קָאלְיֶע וֶוערְן פוּן שְׁוֵוייס.

חֲסִידִים וְאַנְשֵׁי מַעֲשֶׂה פִירְן זִיךְ צוּ בּוֹדֵק זַיין דִי תְּפִילִין אוּן מְזוּזוֹת אִין חוֹדֶשׁ אֱלוּל. (מטה אפרים סימן תקפא ס"י, ועיין בערוך השלחן ריש סימן רצא שבמדינותינו שהלחלוחית מצויה יש לבדוק המזוזות תדיר לכל הפחות פעם א' בשנה).

בְּתִיבָה וַחֲתִימָה טוֹבָה

פוּן אָנְהֵייב חוֹדֶשׁ אֱלוּל בִּין יוֹם כִּיפּוּר, וֶוען אַ מֶענְטְשׁ שְׁרַייבְּט אַ בְּרִיוו צוּ זַיין חַבֶר, פִירְט מֶען זִיךְ צוּ צוּלֵייגְן "כְּתִיבָה וַחֲתִימָה טוֹבָה". דֶער לִיקוּטֵי מַהֲרִי"ח בְּרֶענְגְט אַ רֶמֶז פוּנֶעם פָּסוּק "וְיִשְׁאֲלוּ אִישׁ לְרֵעֵהוּ לְשָׁלוֹם", וָואס דָאס אִיז רָאשֵׁי תִּיבוֹת אֱלוּ"ל. ב

אֲמִידַת תְּהִלִים

חוֹדֶשׁ אֱלוּל פִירְט מֶען זִיךְ צוּ זָאגְן תְּהִלִים. עֶס זֶענֶען דָא וָואס זָאגְן יֶערְן טָאג גֶען קָאפִיטְלֶעךְ תְּהִלִים, אוֹיסֶער שַׁבָּת, אַזוֹי עֶנְדִיגְט מֶען צְוֵויי מָאל גַאנְץ תְּהִלִים בִּיז רֹאשׁ הַשָּׁנָה. דָאס בַּאטְרֶעפְט דְרַיי הוּנְדֶערְט קָאפִיטְלֶעךְ, כְּמִנְיַן כַּפֶּ"ר. עֶס שְׁטֵייט אִין דִי פּוֹסְקִים (שע"ת סק"א) אַז אֲפִילוּ תַּלְמִידֵי חֲכָמִים זָאלְן אַבִּיסְל פַארְמִינֶערְן פוּן זֵייעֶר גֶעוֶוענְטְלִיכְן סֵדֶר הַלִימוּד, כְּדֵי צוּ זָאגְן תְּהִלִים.*

ג

ב. עס איז אלעמאל כדאי צו אנוויטשן א צווייטע, סיי ביים רעדן און סיי אין א בריוו, איבערהויפט חודש אלול, ווען אונז אלע ווילן ווערן געמשפט מיט א כתיבה וחתימה טובה. דער רוזינער זי"ע האט געטייטש "וכל מאמינים שהוא עונה לחש" מיינט, אז דער אויבערשטער ענטפערט 'אמן' אויף די ברכות וואס אידן בענטשן איינער דעם צווייטן.

ג. די ספרים הקדושים רעדן ארום איבער דער גרויסקייט און דער מעלה פון זאגן תהילים. רבינו אפרים ברענגט, אז די ראשי תיבות פונעם פסוק ת'כו ל'רגליך י'שא מ'דברותיך, זענען "תלים", און גלייך דערנאך שטייט אין פסוק "תורה צוה לנו משה", דאס ווייזט אונז אז ווער עס זאגט תהילים ווערט דאס גערעכנט ווי כאילו ער וואלט מקיים געווען די גאנצע תורה.

די פוסקים מערקן אן (אליהו רבה סי' א סקי"ב, ומקור חיים שם ס"ט) אז מען דארף געדענקען דער כלל פון "טוב מעט בכוונה מהרבות שלא בכוונה", עס איז בעסער צו זאגן לאנגזאם מיט כונה, פון סתם אבי צו כאפן א קאפיטל נאך קאפיטל.

לְדָוִד ה' אוֹדִי

פוּנֶעם צְוֵוייטְן טָאג רֹאשׁ־חוֹדֶשׁ אֱלוּל בִּין שְׁמִינִי עֲצֶרֶת פִירְט מֶען זִיךְ צוּ זָאגְן נָאכְן דַאוֶוענֶען, בַּיי שַׁחֲרִית אוּן בַּיי מִנְחָה דִי קָאפִיטְל פוּן לְדָוִד ה' אוֹרִי וְיִשְׁעִי'.

מֶען פִירְט זִיךְ צוּ זָאגְן דַוְקָא דֶער קָאפִיטְל, לוֹיט וִוי סְ'שְׁטֵייט אִין מִדְרָשׁ אוֹרִי, מֵיינְט ראשׁ הַשָּׁנָה, וְיִשְׁעִי מֵיינְט יוֹם כִּיפּוּר, אוּן כִּי יִצְפְּנֵנִי בְּסֶכֹּה, מֵיינְט סָכּוֹת.י

דֶער מִנְהָג אִין זֵייעֶר אַלְט, אוּן סְ וֶוערְט שׁוֹין גֶעבְּרֶענְגְט אִין סֵפֶר שֵׁם טוֹב קָטָן, וָואס הָאט צוּנוֹיפְגֶעזַאמְלְט מִנְהָגִים אוּן כַּוּנוֹת פוּנֶעם אֲרִיזַ"ל, אַזוֹי אוֹיךְ שְׁטֵייט שׁוֹין דֶער מִנְהָג אִין סִידּוּר רַבִּי שַׁבְּתִי.

עֶם זֶענֶען אָבֶּער גֶעוֶוען גְרוֹיסֶע צַדִיקִים - צְוִוישְׁן זֵיי דֶער חוֹזֶה מִלּוּבְלִין, דֶער רָאפְשִׁידֶער רָב אוּן דֶער צֵאנְזֶער רָב - וָואס הָאבְּן נִישְׁט גֶעזָאגְט דֶעם קָאפִיטְל. וִויבַּלְד דֶער מִנְהָג עֶס צוּ זָאגְן נָאכְן דַאוֶוענֶען וֶוערְט גֶעבְּרֶענְגְט אִינֶעם סֵפֶר חֶמְדַּת יָמִים פוּן דִי חַבְרֵי כַּת שַׁ"ץ.

מִיר פִירְן זִיךְ יָא צוּ זָאגְן דִי קָאפִיטְל, אַנְדֶערֶע זָאגְן עֶס נָאכְן שִׁיר שֶׁל יוֹם, עֶס זֶענֶען דָא וָואס זָאגְן נָאךְ עָלֵינוּ, אוּן עֶס זֶענֶען דָא וָואס פִירְן זִיךְ צוּ דָאס זָאגְן נָאךְ דִי תְּקִיעוֹת.

דֶער קָאפִיטְל הָאט אִין זִיךְ גְרוֹיסֶע סְגְלוֹת. עֶס הָאט דְרַייצְן מָאל דֶער שֵׁם הֲוָיָ"ה, אַקֶעגְן דֶעם י״ג מִדּוֹת שֶׁל רַחֲמִים (ליקוטי מהרי"ח), אוּן אִין סִידּוּר רַבִּי שַׁבְּתַי וֶוערְט גֶעבְּרֶענְגְט אַז דֶער קָאפִיטְל הָאט דֶער כֹּחַ צוּ פַארְלֶעשְׁן אַלֶע מְקַטְרְגִים, אוּן אִין חִידָ"א שְׁטֵייט אַז עֶס אִיז מְסָגֶל פַאר שְׁמִירָה אוּן הַצְלָחָה.

מֶען דַארְף זָאגְן דִי קָאפִיטְל עֶרְלִיךְ מִיט כַּנָּנָה. (קצה המטה סקט"ו)