א. אויפן פסוק: "אל תירא אברם אנכי מגן לך שכרך הרבה מאד" איז רש"י מפרש, אז אברהם האט מורא געהאט: וויילבאד אז "נעשה לו נס זה שהרג את המלכים . . שמא קבלתי שכר על כל צדקותי", האט אים דער אויבערשטער געזאגט: "אל תירא אברהם . . (ו)מה שאתה דואג על קבול שכרך, שכרך הרבה מאד".
איז לכאורה ניט מובן: עבודת אברהם אבינו איז דאך געווען (ניט צוליב באקומען שכר, נאר) עבודה לשמה. ובלשון הרמב"ם, ווען ער רעדט וועגן דער מעלה פון אן "עובד מאהבה" וואס איז "עוסק בתורה ובמצוות . . לא מפני דבר בעולם . . ולא כדי לירש הטובה" אלא עושה האמת מפני שהוא אמת" — אז "זו היא מעלה גדולה מאד . . והיא מעלת אברהם אבינו . . שלא עבד אלא מאהבה".
היינט ווי איז שייך צו זאגן, אז אברהם, "שלא עבד אלא מאהבה", האט מורא געהאט אז ער וועט ניט האבן קיין שכר, ביז דער אויבערשטער האט אים געדארפט זאגן "אל תירא גו' שכרך הרבה מאד"?
ב. לכאורה וואלט מען געקענט ענטפערן:
אע"פ אז אברהם'ס עבודה איז געווען דורכאויס לשמה און ער האט דערביי ניט געטראכט וועגן שכר פאר דער עבודה (אפילו ניט וועגן דעם שכר פון עולם הבא) — אע"פ, ווען ער וואלט געוואוסט אז ער האט ניט קיין שכר, וואלט דאס פאר אים געווען א באווייז אז זיין עבודה איז ניט אינגאנצן כדבעי.
[ועפ"ז יומתק לשון הרמב"ם, אז אן "עובד מאהבה" איז "עושה האמת מפני שהוא אמת וסוף הטובה לבוא בגללה": דערמיט איז דער רמב"ם אויסן ניט סתם צו באווארענען אז אויך אן "עובד מאהבה" באקומט שכר (כאטש אז ער טוט ניט צוליב שכר) — דמאי קמ"ל? ועוד — וואס איז די הוספה-הדגשה "בגללה"? נאר דאס איז א סימן אויף אן אמת'ן "עובד מאהבה", אז ווען ער טוט "מפני שהוא אמת" איז "סוף הטובה לבוא בגללה"].
און דערפאר, זעענדיק אז דער אויבערשטער גיט אים שכר בעוה"ז, האט אברהם מורא געהאט אז ביי אים וועט פעלן אין דעם "סוף הטובה לבוא בגללה", וואס דאס איז א סימן של חסרון בעבודתו.
ס'איז אבער א דוחק גדול אזוי צו לערנען. ווארום אויב די מורא פון אברהם איז ניט געווען מחמת דעם העדר השכר כשלעצמו, נאר דערפאר וואס דאס באווייזט אז זיין עבודה ה' איז ניט בשלימות, האט דאך דער "אל תירא אברהם" געדארפט בארואיקן דעם עיקר: ער זאל ניט מורא האבן, ווייל זיין עבודה איז בשלימות, וכיו"ב.
דערפון וואס דער פסוק זאגט: "אל תירא גו' שכרך הרבה מאד" (ניט דערמאנענדיק כלל וועגן זיין עבודה) איז מוכח, אז דער ענין השכר דא איז (ניט אלס א סימן אויף אן אנדער זאך, נאר) אלס אן ענין פאר זיך.
וא"כ הדרא קושיא לדוכתא.
ג. וועט מען דאס פארשטיין בהקדם הביאור אין א סיפור (שלכאורה תמוה הוא) אין זוהר פרשתנו בקשר צו דעם פסוק "שכרך הרבה מאד".
דער זוהר איז דארט מבאר, אז דער וואס איז עוסק בתורה "יהבי לי' אורך ימים בעלמא דאתי ויהבי לי' עושר וכבוד בעלמא דין", און בהמשך לזה ברענגט ער דעם סיפור:
ר' אבא האט אמאל מכריז געווען, אז דער וואס וויל עשירות און אריכות ימים וואס "אורכא דחיי בעלמא דאתי" זאל קומען און לערנען תורה. איז צו אים געקומען "רווק חד" און געזאגט: "בעינא למילעי באורייתא (איך וויל הארעווען אין תורה) כדי שיהי' לי עותרא (עשירות)", און ר' אבא האט אויף דעם מסכים געווען. ר' אבא האט אים געפרעגט ווי ער הייסט, און ער האט געענטפערט: יוסי; האט ר' אבא געזאגט לתלמידיו "דיקרון לי' ר' יוסי דארי דעותרא ויקרא" (אז זיי זאלן אים רופן "ר' יוסי בעל העושר והכבוד").
ווען ס'איז דורכגעגאנגען א משך זמן איז ר' יוסי געקומען צו ר' אבא און געפרעגט: "אן הוא עותרא" (וואו איז די עשירות)? אמר (ר' אבא) שמע מינה דלאו לשם שמים קא עביד" (און ער האט געוואלט מתפלל זיין "שימות אותו תלמיד כיון שהי' עוסק שלא לשמה"). שמע חד קלא דהוה אמר לא תענשי' דגברא רבא ליהוי". האט ר' אבא געזאגט צו ר' יוסי אז ער זאל ממשיך זיין לערנען "ואנא יהיבנא לך עותרא".
און דער זוהר דערציילט ווייטער, אז צו ר' אבא איז געקומען אן עשיר, וואס האט ניט זוכה געווען צו לערנען תורה, און האט אים געבעטן אז אימיצער זאל לערנען תורה לזכותו "ואנא יהיבנא עותרא". האט ר' אבא געזאגט צו ר' יוסי אז ער זאל לערנען תורה און דער עשיר וועט אים געבן עושר. "יהב לי' ההוא כסא דפז (ער האט געגעבן ר' יוסי'ן א כוס פון גייגאלד) . . יתיב (ר' יוסי) ולעא באורייתא, וההוא בר נש הוה יהיב לי' עותרא".
מיט א צייט שפעטער האט ר' יוסי פארשטאנען דעם יקר התורה און ער האט געוויינט פארוואס ער האט זיין (זכות ה)תורה פארביטן אויף עשירות. אז ר' אבא האט דאס געהערט — "אמר השתא ש"מ דהא לשם שמים קא עביד, קרא לי' לההוא גברא א"ל טול עותרך והב לי' ליתמי ולמסכני (נעם צוריק די עשירות און גיב עס אפ צו יתומים ועניים) ואנא יהיבנא לך חולק יתיר באורייתא . . אהדר לי' ר' יוסי ההוא כסא דפז (ר' יוסי האט אומגעקערט דעם כוס דפז) ועד יומא לא אעדי שמי' . . בן פזי" (און ביז דעם טאג ווערט ער אנגערופן ר' יוסי בן פזי — צוליבן "כסא דפז").
ד. אין דעם סיפור זיינען פאראן כו"כ תמיהות, ומהן:
א) פארוואס האט ר' אבא געוואלט מעניש זיין ר' יוסי'ן דערפאר וואס ער האט געלערנט תורה שלא לשמה — ס'איז דאך א דין מפורש: "לעולם יעסוק אדם בתורה ומצות אע"פ שלא לשמה שמתוך שלא לשמה בא לשמה"?
די תמי' איז נאך גרעסער: ר' אבא אליין האט דאך מכריז געווען "מאן דבעי עותרא . . ייתי וישתדל באורייתא", און ר' יוסי איז מלכתחילה געקומען לערנען תורה "כדי שיהי' לי עותרא" [ביז אז ר' אבא האט געזאגט זיינע תלמידים זיי זאלן אים רופן "מארי דעותרא ויקרא"]?
ב) פון דעם וואס ר' אבא האט אים געפרעגט "אן הוא עותרא", ביז אז ר' אבא האט אים געוואלט מעניש זיין, און נאך בעפאר מיתה?
ג) פון דעם וואס ניט נאר ר' אבא געזאגט לההוא גברא אז מכאן ולהבא זאל ער ר' יוסי'ן אויפהערן געבן עשירות ווייל ער וויל לערנען תורה לשמה, נאר ר' יוסי האט אומגעקערט דעם "כסא דפז" [וואס ער האט באקומען גלייך ווען מען האט געמאכט דעם "אפקאמך"] —
איז משמע, אז דערמיט האט ער געוואלט מבטל זיין דעם גאנצן "אפקאמך" מלמפרע, אויך בנוגע דעם זכות פון דער תורה וואס ער האט שוין געלערנט;
איז תמוה: דער זכות פון דער תורה וואס ער האט געלערנט פריער, איז שוין נקנה געווארן צום עשיר?
ד) דער סיום הזהר (נאכן דערציילן אז ר' אבא חרטה געהאט) "ועד ההוא יומא לא אעדי שמי' . . בן פזי" דארף ארויסברענגען מעלתו של ר' יוסי — ולכאורה איז, אדרבה, דאס דערמאנט אז זיין לימוד איז געווען שלא לשמה (צוליבן "כסא דפז"); און נאכמער דער דין איז אז מען טאר ניט דערמאנען א בעל תשובה — מעשיו הראשונים.
ה. אויך זיינען פאראן כו"כ דיוקים אין דעם סיפור, ומהם:
א) דער בת-קול אז "גברא רבא ליהוי" — ווי אזוי איז דאס א טענה אויף "לא תענשי'" — ממה-נפשך: אויב דער לימוד שלא לשמה איז אסור און דערפאר קומט אן עונש — איז וואס העלפט דאס וואס בעתיד וועט ער זיין א "גברא רבא"? קען מען דען צוליב דעם מתיר זיין א דבר האסור?! און אויב עס קומט ניט קיין עונש ווייל "לעולם יעסוק אדם בתורה ומצות אע"פ שלא לשמה" — דארף מען דאך ניט אנקומען צום טעם פון "גברא רבא ליהוי".
ב) למאי נפק"מ וואס דער זוהר דערציילט אז ווען ר' יוסי איז געקומען צו ר' אבא איז ער געווען א "רווק"?
ו. לכאורה וואלט מען געקענט מסביר זיין הנהגת ר' אבא:
חז"ל זיינען מדייק, אז דאס וואס מען דארף עוסק זיין בתומ"צ אפילו שלא לשמה, איז ווייל "מתוך שלא לשמה בא לשמה", ד.ה. ס'איז ניט (נאר) דערפאר וואס המעשה הוא העיקר, און דערפאר וועגט די מעשה איבער די כוונה שלא לשמה (בלשון אדמו"ר הזקן: שהמצוה נעשית כתקנה . . אלא שמחשבתו אינה לשם מצוה), נאר ווייל סו"ס ברענגט עס צו "לשמה".
ועפ"ז קען מען זאגן, אז בשעת ר' אבא האט געזען אז ר' יוסי מאנט די עשירות מיט א תוקף, האט ר' אבא גערעכנט, אז אזא אופן פון "שלא לשמה" (מיט אזא שטארקער תקיפות) וועט ניט ברענגען צו "לשמה".
אבער אויך דאס איז ניט מספיק. ווארום ניט אפילו אז אין אזא פאל דארף ער מיט אים ניט לערנען תורה — האט לכאורה קיין ארט ניט צו זאגן, אז מען זאל דעם דערפאר מעניש זיין און מיט אן עונש מיתה!
ז. ויש לומר דעם ביאור בזה:
אין דעם ענין פון לערנען תורה צוליב קבלת שכר זיינען פאראן צוויי אופנים:
א) מען לערנט צוליב דעם שכר וואס דער אויבערשטער גיט פאר קיום מצות ת"ת, ובלשון פון אלטן רבי'ן: "שלומד . . לקבל פרס בעוה"ז או אפילו בעולם הזה עושר וכבוד מן המשאלים בה הניתן מן השמים".
ב) מען לערנט כדי "ליקח לעצמו כבוד וגדולה שיקראוהו רבי ויהי' ראש ישיבה", אדער "כדי להתפרנס במלמדות או דיינות והוראות", וואס דאס איז א תועלת וואס דער מענטש "נעמט" פון זיין לימוד התורה.
אין דעם אופן איז ניט נאר דער חסרון פון "שלא לשמה" (ווי אין ערשטן אופן), נאר דאס איז אויך דער איסור — "אל תעשה (תורה) עטרה להתגדל בה ולא קרדום לחתוך בה" [ס'איז נאר וואס, מיי שאין לו יראת שמים ללמד (בדברי תורה) לשמם אלא להתגדל או להתפרנס מוטב שיעסוק בתורה שלא לשמה משיבטל ויפרוש כי מתוך שלא לשמה בא לשמה].
דערמיט קען מען אויך מבאר זיין א דיוק אין אלטן רבי'נס שו"ע (וואו ער רעכנט אויס פארשידענע אופנים אין לימוד התורה שלא לשמה): פריער זאגט ער (אז ער לערנט) "לקבל פרס . . אפילו בעוה"ז עושר וכבוד . . הניתן מן השמים"; און דערנאך, ווען ער רעדט וועגן דעם שכר וואס ער אליין "נעמט", דערמאנט ער נאר "כבוד וגדולה שיקראוהו רבי ויהי' ראש ישיבה", און איז משמיט דעם פרט פון "עושר".
ועפ"ג הנ"ל יש להסביר: דאס וואס מ'האט מתיר געווען צו נוצן תורה אלס א "קרדום לחתוך בה" איז בלויז "להתפרנס", הייסט אז א מענטש איז מחויב לפרנס אשתו ובני ביתו; ווען עס קומט אבער צו נוצן דברי תורה בכדי ער זאל דערפון קריגן עשירות (באופן אז מענטשן זאלן אים רייך מאכן דערפאר וואס ער לערנט תורה) — אויף דעם איז ניטא דער היתר הנ"ל.
ח. עפ"ז וועט ווערן פארשטאנדיק די הנהגה פון ר' אבא, הנ"ל:
ר' אבא'ס הכרזה "מאן בעי עותרא כו' ייתי וישתדל באורייתא", האט געמיינט דעם עושר וואס איז "ניתן מן השמים"; און ער האט גערעכנט, אז אזא עשירות האט אויך ר' יוסי געהאט אין זינען ווען ער האט געזאגט "בעינא למלעי באורייתא כדי שיהי' לי עותרא".
אבער אז ר' יוסי איז שפעטער געקומען מיט א תביעה צו ר' אבא, "אן הוא עותרא", האט ער דערמיט מגלה געווען כוונתו מלכתחילה אז ר' אבא וועט אים באזארגן מיט עשירות; דערפאר האט אים ר' אבא געוואלט מעניש זיין, ווייל באלד אז זיין לערנען איז ניט סתם שלא לשמה, נאר באופן אז ער איז זיך "משתמש בכתרה של תורה" וואס דער עונש איז "נעקר מן העולם".
ויומתק בזה וואס דער זוהר איז מדייק צו מודיע זיין אז ר' יוסי איז דעמאלט געווען א רווק: ווען ער וואלט געווען א בעל משפחה, איז מלמדו לכף זכות אז עשירות דארף ער כדי לקיים "שארה כסותה . . לא יגרע" (וואס דאס האט מען מתיר געווען, כנ"ל);
וויבאלד אבער אז ער איז געווען א "רווק" — איז עס א באווייז אז ער האט געוואלט עשירות — און אויף דעם איז ניטא קיין היתר, כנ"ל, און דערפאר האט ר' אבא שולל געווען אזא לימוד שלא לשמה.
לפי זה ווערט אבער נאך שווערער צו פארשטיין הודעת הבת קול אז בעתיד "גברא רבא ליהוי" — צי איז דאס א היתר אז מ'זאל בהווה נוצן תורה אלס א "קרדום לחתוך בה" אויף עשירות?
ט. וועט דאס זיין מובן דורך דעם פירוש אין דעם מאמר "לעולם יעסוק אדם כו' שמתוך שלא לשמה בא לשמה", אז דאס מיינט [ניט נאר אז לאחרי זמן וועט ער צוקומען צו לשמה, נאר] אז שוין איצט איז אין "תוך" פאראן די כוונה לשמה, דער "תוך" פון דעם "לא לשמה" איז "לשמה":
אין דעם "תוך" פון יעדער איד, אין וואס פאר א מצב ער זאל נאר זיין, איז פאראן דער רצון וכוונה צו מקיים זיין דעם אויבערשטנ'ס רצון; כפסק דין הרמב"ם הידוע, אז אויך דער איד וואס ב"ד מוז אים כופה זיין צו מקיים זיין פס"ד התורה (צו געבן א גט), האט ער בשעת מעשה דעם רצון "לעשות כל המצות כו' ויצרו הוא שתקפו" (ומהאי טעמא העלפט די כפי' — כאטש אז א גט מוז געגעבן ווערן לרצונו של הבעל — היות אז די כפי' איז בלויז מגלה דעם אמת'ן פנימיות'דיקן רצון צו מקיים זיין דעם ציווי ה').
אעפ"כ זעט מען, אז ניט אין יעדן פאל רעכנט מען זיך מיט דעם "תוך" של האדם. און ווי מיר געפינען אין תוס' דעם חילוק, אז דאס וואס מען מעג לערנען תורה שלא לשמה איז דוקא "לומד ע"מ שיכבדוהו", אבער ניט ווען זיין לערנען איז "לקנתר חביריו" וואס דעמאלט איז "נוח לו שלא נברא".
(אע"פ אז אויך ביי אים איז פאראן די כוונה לשמה מצד זיין "תוך" ופנימיות).
וואס לכאורה איז דאס ניט גלאטיק: אע"פ אז "לקנתר חביריו" איז פיל ערגער ווי לערנען סתם "ע"מ שיכבדוהו", אבער דאך איז דאס לכאורה ניט מער ווי א כוונה שלא לשמה,
[ס'איז ניט גלייך צו איינעם וואס איז "אינו מקיים מה שלומד" (וואס לדעת כמה טאקע ער ניט לערנען תורה) — ווייל דארטן פעלט אין דעם לימוד התורה שלו; ווארום "תכלית חכמה תשובה ומעשים טובים", און דערפאר, ווען מען לערנט "שלא לעשות" פעלט (ניט נאר אין "כוונת" הלימוד, נאר) אין דעם עצם (תכלית ה)לימוד].
י. ויש לומר דעם ביאור בזה:
אין דעם ענין פון לערנען תורה צוליב קבלת שכר זיינען פאראן צוויי אופנים:
א) מען לערנט צוליב דעם שכר וואס דער אויבערשטער גיט פאר קיום מצות ת"ת, ובלשון פון אלטן רבי'ן: "שלומד . . לקבל פרס בעוה"ז או אפילו בעולם הזה עושר וכבוד מן המשאלים בה הניתן מן השמים".
ב) מען לערנט כדי "ליקח לעצמו כבוד וגדולה שיקראוהו רבי ויהי' ראש ישיבה", אדער "כדי להתפרנס במלמדות או דיינות והוראות", וואס דאס איז א תועלת וואס דער מענטש "נעמט" פון זיין לימוד התורה.
ועפ"ג הנ"ל יש להסביר: דאס וואס מ'האט מתיר געווען צו נוצן תורה אלס א "קרדום לחתוך בה" איז בלויז "להתפרנס", הייסט אז א מענטש איז מחויב לפרנס אשתו ובני ביתו; ווען עס קומט אבער צו נוצן דברי תורה בכדי ער זאל דערפון קריגן עשירות (באופן אז מענטשן זאלן אים רייך מאכן דערפאר וואס ער לערנט תורה) — אויף דעם איז ניטא דער היתר הנ"ל.
יא. און דאס מיינט "מתוך שלא לשמה בא לשמה", ולא בשביל שכר — למה גם שכר מצות שלו מסובב מן המצוות עצמן? ועכצ"ל, שגם אצל העובד מאהבה, שכר מצוות מוסיף בעצם קיום המצוות, כבפנים.
יב. ע"פ הנ"ל וועט מען פארשטיין וואס דער בת-קול האט געמיינט מיט'ן זאגן אז ר' יוסי וועט זיין א "גברא רבא":
כאטש ס'איז דאך דער כלל אז מ'טאר ניט ניט משתמש זיין מיט תורה לשם עשירות כנ"ל (דער היתר איז נאר להתפרנס), איז אבער דער וואס "רבים צריכים לו", שאין במדינה גדול בחכמה כמוהו . . והצבור מצווין לפרנסו בכבוד . . ואפילו לעשרו . . גדלוהו משל אחיו . . וה"ל לכל גדול הדור".
דער בת-קול האט מגלה געווען אז דאס וואס ר' יוסי האט געוואלט האבן עשירות אלס שכר פאר זיין לערנען, איז דאס פארבונדן דערמיט וואס ער האט בהווה די כוחות וואס וועלן קומען בפועל און "גברא רבא ליהוי" (וואס "מצווין . . לעשרו . . גדלוהו משל אחיו"); ובמילא, הגם אז אין זיינ' איצטיקן מצב האט ער געוואלט די עשירות לתועלת עצמו, איז אבער אין דעם רצון גופא פאראן דער "תוך" וסיבה — וואס זיין נשמה וויל דערגרייכן דעם מעמד ומצב פון "גברא רבא", און "גדלוהו משל אחיו".
און דערפאר איז אין דעם פאל — האט ער געמעגט לערנען תורה כדי צו האבן עשירות, וויבאלד אז מצד זיינע כוחות נעלים בהווה וועט ער זיין א "גדול הדור" וואס "מצווין . . לעשרו".
יג. דערמיט וועט מען אויך פארשטיין פארוואס ר' יוסי האט צום סוף אפגעגעבן צוריק דעם "כסא דפז", און אויך דעם טעם וואס מען האט אים גערופן "ר' יוסי בן פזי":
דאס וואס דער ציבור דארף מפרנס זיין און רייך מאכן דעם גדול הדור, איז, כמובן, ניט פועל ביי אים ח"ו קיין הרגש פון גאוה וכיו"ב; אדרבה: ווייל ער איז דער גדול הדור האמיתי, וואס האט דעם אמת'ן ביטול צום אויבערשטן, דוקא דערפאר איז ער דער וואס האט דעם כח צו "מברר" זיין די עשירות; ווייל ביי אים איז די עשירות — כבוד שמים (ע"ד הנ"ל סעיף יו"ד).
און דאס איז די הסברה אין דעם סיפור האמור:
מיט אפגעבן צוריק דעם "כסא דפז" האט ער ניט געמיינט צו מבטל זיין זכות העשיר אין דער תורה וואס ער האט געלערנט לזכותו (דאס קען מען ניט לאחר המעשה, כנ"ל), נאר ר' יוסי האט געוואלט ארויסברענגען אויף וויפל די דרגא פון עסק התורה לשמה דארף זיין.
און דערפאר האט מען אים גערופן "בן פזי" — דער נאמען איז למעליותא: דער נאמען ברענגט ארויס (נוסף על שמזכיר שלאחרי שנעשה חפץ שלו — פזי — החזירו) אט די מעלה גדולה פון ר' יוסי, וואס ער איז א "גברא רבא": גברא (אע"פ וואס שמו — מל' גבור) איז ניט בכחו צו אויפטאן אז "פז", עשירות (לשם עשירות) זאל נתהפך ונתעלה ווערן צו "לשמה"; ר' יוסי אבער, זייענדיק א "גברא רבא", האט ער געקענט זיין "בן פזי" (ע"ד הל' "בן חורין") — מהפך זיין דעם "פז" אז ער ווערט "בנה" לגמרי אויפן פז — עס ווערט "פזי", ער איז מהפך ענין העשירות צו לשמה.
יד. ועדי"ז י"ל הביאור אין דעם וואס דער אויבערשטער האט געזאגט צו אברהם "שכרך הרבה מאד" — אע"פ אז אברהם איז געווען אן "עובד מאהבה" — ווייל, אדרבה, היא הנותנת:
דערפאר וואס אברהם איז געווען אן "עובד מאהבה" בתכלית השלימות, איז אויך דער ענין פון שכר העבודה ביי אים (ניט צוליב זיך, נאר) צוליב עבודתו ית'.
ואדרבה: דוקא דערמיט וואס דער אויבערשטער האט אים געזאגט "שכרך הרבה מאד", ווערט ארויסגעבראכט די אמת'ע גדלות פון עבודת אברהם, אז ער איז אויף אזויפיל קיין מציאות ניט ביי זיך עצמו, ביז אז אויך שכר איז אין אופן פון "הרבה מאד" און ביי אים קיין סתירה ניט צו עבודה לשמה, נאר אדרבה א חלק מעבודתו,
ווייל די "גדולה" פון שכר עבודתו ביי אים איז ניט קיין אייגענע גדולה, נאר די גדולה פון אויבערשטן.
(משיחת ש"פ לך לך תשמ"א)