בדרכי החסידים

ואלה תולדות יצחק:

די פינף-און-צוואנציגסטע שעה

די לעבנס געשיכטע פון החסיד רבי איטשע דער מתמיד הי"ד

מוגש ליום היארצייט, י' כסלו תש"ב

רבי יצחק הורוויץ, באקאנט אלס "ר' איטשע דער מתמיד", איז געווען פון די גאר דערהויבענע חסידים פונעם פריערדיגן דור. דער צונאמען 'מתמיד' האט ער באקומען פון קינדווייז אן: שוין ביי די זיבן יאר האט ער זיך אריינגעווארפן אין לערנען גמרא מיט א געוואלדיגן ברען, אפטמאל ביז שפעט אין די נאכט אריין.

פאַר'ן יונגען איטשע האט געברענט א תשוקה צו גיין לערנען אין א ישיבה, אבער זיינע עלטערן האבן אים נישט געלאזט פארן אזוי ווייט. נאך זיין בר מצוה האט ער זיך ארויסגעכאפט פון שטוב אן מעלדן פאַר קיינעם, און מיט די באנען איז ער אנגעקומען צו דער ישיבה פון קרעמענטשוג. צוליב זיין יונגע עלטער האט די ישיבה אים לכתחילה נישט אויפגענומען; אבער ער האט פארקויפט דאס ביסל חפצים וואס

בדרכי החסידים ער האט געהאט, זיך דערמיט אויסגעהאלטן, און געלערנט אליין אינעם ביהמ"ד, ביז ווען די הנהלת הישיבה האט געזען זיין גרויסע התמדה, און זיי האבן אים אריינגענומען.

"באקומענדיג די בשורה אז איטשעלע לערנט דארט" - האט דערציילט ר' צמח הורוויץ, ר' איטשע'ס זון - "איז מיין זיידע, ר' שלמה מנחם מענדל, באלד אהין געפארן אים אהיימצוברענגען. אבער אנקומענדיג אינמיטן די נאכט נעבן דעם ארטיגן בית המדרש, האט ער דערזען א שיין פון א ליכטל קומען פון א זייטיגן צימער. ער איז צוגעגאנגען צום פענסטער און אריינגעקוקט. דארט האט ער געזען זיין זון איטשעלע, איינגעבויגן איבער א גמרא, לערנענדיג ביים שיין פונעם ליכטל. דאס האט שוין אנגערירט זיין הארץ, און זייענדיג אן ערליכער איד האט ער נישט געוואלט שטערן זיין זון פון אזא התמדה. און אזוי איז איטשעלע געבליבן אין דער ישיבה..." אהין. דארט האט ער ווייטער געהארעוועט אין תורה אכצן שעה א טאג און כדי נישט איינצושלאפן ביינאכט, פלעגט ער שטיין ביים שטענדער מיט די פיס אין קאלטע וואסער — א מנהג וואס ער האט אנגעהאלטן זיין גאנץ לעבן.

אין ישיבה תומכי תמימים איז געווען א גרונטליכער סדר הלימוד, סיי אין תורת הנגלה און סיי אין לימוד החסידות. צוויי שעות אינדערפרי און ביינאכט איז געווען באשטימט צו לערנען חסידות. ר' איטשע איז אבער נישט געווען איינגעוואוינט צו דעם נייעם סדר, און אנשטאט פלעגט ער אויסנוצן די שעות אויף לימוד הגמרא. אויך די 'פארברענגענס' האט ער אנגעקוקט ווי א געלעגנהייט ווייטער צו קענען לערנען אין א ווינקל. ווען חברים האבן אים געבעטן לערנען כאטש אביסל חסידות, האט ער געענטפערט: "ווען עס וועט זיין א פינף-און-צוואנציגסטע שעה אינעם טאג, וועל איך יענע שעה לערנען חסידות"...

תורה אן חסידות

מיט די ליכטיגקייט פון חסידות

דורכאויס די יארן האט איטשע אויסערגעווענליך מצליח געווען אין זיין לערנען, און טראץ די שטורעמישע השכלה באוועגונג, האט ער אנגעהאלטן א פעסטע התמדת התורה מיט שטארקע יראת שמים.

נישט אלץ איז אבער דעמאלט געווען אזוי גלאנצעדיג. אין יענע תקופה האט געהערשט צווישן די בחורים א שווערע געפיל פון גאוה און קאנקורענץ, און איטשע איז דעמאלט געווען אין א שטארקן פארמעסט מיט א חבר: ווער פון זיי וועט פריער באקומען סמיכה. מיט זיינע שטארקע פיזישע כוחות האט ער געקענט לערנען שעות אין א ציה אן זיך אפצורוען, און קוים ביי זיבעצן יאר האט ער באקומען זיין סמיכה. אבער זיין חבר, וואס איז געווען א שוואכערער נאטור, האט נישט געקענט אויסהאלטן דעם זעלבן טעמפא, און עס האט אים ליידער שטארק געקאסט זיין געזונט.

קורץ נאכדעם וואס די ישיבה 'תומכי תמימים' איז געגרינדעט געווארן, האט זי זיך קונה שם געווען פאר אירע אויסדערוויילטע לומדים און אומגעהויערע התמדה, האט ר' איטשע זיך טאקע איבערגעקליבן

איין נאכט, אינמיטן לערנען מיט א געשמאק און אפשר א געוויסע מאס זעלבסט-צופרידנקייט, האט ער אויפגעכאפט עטליכע ווערטער וואס עלטערע חסידים האבן גערעדט ביי א דערנעבנדיגן פארברענגען. ווי ס'איז די שטייגער ביי א חסידישער פארברענגען, האבן די משתתפים געהאנדלט איבער נגעי לבבם; אויף גדלות הבורא און שפלות האדם, ווי וואס נענטער מ'שטייט אלס מער דערהערט מען דעם אייגענעם מרחק. זייענדיג בטבע א גרויסער בעל רגש, איז ער זייער נתפעל געווארן דערפון, פיהלנדיג אז די רייד שיינען אויף איהם ווי א ווייטאגליכע קלארע "עורו ישנים" מחאה.

פון דעמאלט האט ער זיך אינגאנצן אריינגעווארפן אין חסידות. אצינד, ווען מ'האט אים געבעטן צו לערנען אויך נגלה, איז זיין ענטפער געווען: "ווען עס וועט זיין א פינף-און-צוואנציגסטע שעה אינעם טאג, וועל איך יענע שעה לערנען נגלה"... צום סוף האט ר' איטשע געפונען דעם "דרך המיצוע", לערנענדיג סיי נגלה און סיי חסידות. ער האט אנגעהויבן ארויסשיינען נישט נאר מיט זיין התמדה, נאר אויך מיט זיין עבודה — אריכות אין תפילה, פרישות, און בעיקר מיט

זייענדיג בטבע א גרויסער בעל רגש, איז ער זייער נתפעל געווארן דערפון, פיהלנדיג אז די רייד שיינען אויף איהם ווי א ווייטאגליכע קלארע "עורו ישנים" מחאה אמת'ע ביטול און עניוות. זיין שווער-פארדינטע 'סמיכה' האט ער שוין מער נישט געקענט אנקוקן; עס האט אים דערמאנט אין דעם עגאאיסטישן געיעג דאס צו דערגרייכן, און ער האט עס איינפאך צעריסן אויף פיצלעך.

דער חסיד ר' אשר ניקאלייעווער אים אנגעטראגן א שידוך מיט די טאכטער פון א טשערנאבלער חסיד ר' שמואל פון דאברינקא. כאטש די משפחה האט זיך געזארגט וויאזוי ער וועט קענען מפרנס זיין א שטוב, האט די כלה גע'טענה'ט אז זי וויל ענדערש א לעבן פון קדושה ווי א לעבן פון מאדערנקייט און באקוועמליכקייט. נאך דער חתונה האט ער, אויפ'ן בקשה פונעם רבי'ן מוהרש"ב, געעפנט און אנגעפירט א סניף פון 'תומכי תמימים' אין דאברינקא.

שלוחא דרבנן

זינט דעם אויסברוך פון דער ערשטער וועלט-מלחמה, זענען די נסיעות צום רבי'ן געווארן א לוקסוס וואס ווייניג האבן זיך געקענט ערלויבן, סיי צוליב די גרויסע קאסטן און סיי צוליב די סכנות אין וועג. ביי א יחידות, האט דער רבי הרש"ב ארויפגעלייגט אויף ר' איטשע א נייע שליחות: היות אז חסידים קענען נישט פארן צום רבי'ן צו הערן חסידות, איז ר' איטשע באשטימט געווארן צו ווערן א שד"ר (שלוחא דרבנן), צו פארשפרייטן חסידות.

מיט זיין ווארעמקייט, הארציגקייט, און איידעלן, אנגעזעענעם צורה, האט ער צו זיך צוגעצויגן מאסן אידן. ער האט זיך באזונדער אויסגעצייכנט מיט'ן איבערגעבן די טיפסטע ענינים אין חסידות אויף א פשוט'ן און צוגענגליכן אידיש, אזוי אז אפילו פשוט'ע אידן זאלן עס קענען גוט באגרייפן. דער מוהריי"צ זי"ע, האט אים אמאל געזאגט: "איטשע, מ'דארף קיינעם נישט ארייננעמען. נאר מ'דארף בלויז לייכטן ביי זיך דעם אור האמת, אז יענער זאל נאטורליך אויך צוגעצויגן ווערן."

ס'איז אבער נישט בלויז געווען דאס וואס ר' איטשע האט געזאגט וואס האט אזוי געווירקט; עס איז געווען ווער ער איז געווען. ווען דאס קליינע אידל מיט זיין ליכטיג פנים — ווי ארויסגעשניטן פון אן אמאליגן דור — איז אנגעקומען אין א שטאט, האט זיך זיין אנוועזנהייט געשפירט ביי אלע איינוואוינער. מ'האט אים יעדן טאג געקענט טרעפן דאווענען מיט אן אויסטערלישע התלהבות. און ווען ער האט זיך ביינאכט געזעצט חזר'ן חסידות, וואס האט אפטמאל געפירט צו א פארברענגען, זענען פילע נשמות געווארן צוגעצויגן צו אים.

'הנחת עצמותו'

אין חסידות איז פאראן א טיפע מדריגה פון ביטול וואס ווערט אנגערופן 'הנחת עצמותו': אוועקלייגן די אייגענע מציאות כדי צו טון גענוי וואס דער אויבערשטער פארלאנגט אויפ'ן יעצטיגן מינוט, אפילו ווען עס גייט קעגן די אייגענע נאטור.

כאטש ער אליין איז געווען אינגאנצן אפגעשיידט פון גשמיות, האט ר' איטשע זיך מטריח געווען פאר די גשמיות'דיגע באדערפענישן פון אנדערע. עטליכע מאל א נאכט פלעגט ער מפסיק זיין דאס לערנען צו קוקן צי די קאלדרעס זענען נישט אראפגעפאלן פון די בחורים וואס האבן גענעכטיגט ביי אים.

ער האט אמאל אריינגענומען צו זיך אין שטוב א יתום, וועלכער האט זייער ליב געהאט 'כאלווע'. נאך פאר'ן דאווענען און נאך פאַר אלע זיינע הכנות צום דאווענען, פלעגט ר' איטשע אנהייבן זיין טאג מיט זיכער מאכן אז עס געפינט זיך כאלווע אין שטוב... — אפט האט ער גענישטערט דערפאר אינעם מארק, כדי דער יתום זאל שפירן באקוועם און אז מען זארגט זיך פאר אים.

כאטש מ'האט ארויפגעקוקט אויף אים מיט יראת הכבוד, איז ר' איטשע געווען א נאנטער, צוגענגליכער חבר פאר יעדן — סיי פאר יונגע בחורים און סיי פאר עלטערע תלמידי חכמים. זיין אמת'ער מיטגעפיל מיט א צווייטן, זיין לעבעדיגע פרייד אין יענעמ'ס שמחה, און זיין ספעציעלע חוש פאר הומאר, האבן אים באליבט געמאכט ביי אלעמען אלס אן אמת'ער אוהב ישראל.

דורכאויס די שטורעמישע יארן אונטער די קאמוניסטן, טראץ וואס עס איז געווען קעגן זיין נאטור, האט ער זיך אינגאנצן אריינגעווארפן אין דער עסקנות ארבעט פון אויפהאלטן אידישקייט במסירת נפש, בשליחות פונעם מוהריי"צ זי"ע. ער האט זיך גוט געספראוועט מיט דער געהיימער פאליציי, אז טראץ זייערע פילע פרואוון, האבן זיי אים למעשה קיינמאל נישט באוויזן צו פארכאפן.

הן ולאו שוין אצלו

די יארן נאך דער ערשטע וועלטס מלחמה האבן געברענגט הונגער, קראנקייטן און פאגראמען. עס האט געבוזשעוועט די שרעקליכע טיפוס-עפידעמיע, פון וואס ר' איטשע'ס ווייב איז ליידער נפטר געווארן. צוליב די שטרענגע רעגולאציעס ארום דער אנשטעקיגער קראנקייט וואס האבן פארלאנגט א פולשטענדיגע קוואראנטין, האט ר' איטשע אפילו נישט געקענט זיך באטייליגן ביי דער לוי' פון זיין אייגענע פרוי.

נעמענדיג אין באטראכט זיין איידעלע נאטור, קען מען זיך נאר פארשטעלן דעם ווייטאג וואס ר' איטשע האט מיטגעמאכט אין די צייטן ווען ער האט זיך נישט געקענט

בדרכי החסידים המשך ערלויבן צוצושטעלן פאר זיינע אייגענע קינדער די סאמע וויכטיגסטע געברויכן.

עס האט דערציילט הרה"ג ר' אהרן יעקב שוויי ז"ל, אב"ד דק"ק קראון הייטס: "ר' איטשע האט אין יענע תקופה מיטגעמאכט אמת'ע שבעה מדורי גהינום. זיין ווייב איז אוועק, זיינע קינדער האבן געהונגערט, און ס'איז נישט געווען וואס אריינצונעמען אין מויל. ער האט אבער געלעבט מיט אזא דביקות מיט די רבש"ע, אז זיין מצב הגשמי האט אים ווי אינגאנצן נישט אנגערירט. די עצם זכי' צו קענען דינען דעם אויבערשטן האט אים געברענגט אן אמת'ע אומגעהויערע שמחה. אינערהאלב זיין מצב, האט ער זיך אמאל אויסגעדריקט: "איך האף אז איך בין נישט פון די אויף וועלכע עס שטייט 'ומשלם לשונאיו אל פניו להאבידו' — אז דער אויבערשטער גיט זיי אלעס גוטס אויף דער וועלט, נאר כדי צו פארמינערן זייער חלק לעולם הבא'."

טראץ וואס ער האט קוים געגעסן און געשלאפן, האט זיין פנים שטענדיג געשטראלט מיט שמחה און ענערגיע. ר' איטשע'ס חיות האט געשטאמט פון עפעס אנדערש אינגאנצן. זיין פיזישע לעבעדיגקייט איז נישט געקומען פון קיין גשמיות'דיגע נערונג, נאר פונעם רוחניות'דיגן שפייז פון תורה ועבודה.

שליחות קיין אמעריקע

נאך אסאך חדשים פון ווארטן, האט מען אים ענדליך געגעבן רשות צו פארלאזן דעם סאוויעטן-פארבאנד. ווען ר' איטשע איז אנגעקומען קיין ריגע, האט ער זיך באלד אריינגעשפאנט אין דער ארבעט פון פארשפרייטן תורה און חסידות איבער גאנץ לעטלאנד, בשליחות פונעם מוהריי"צ זי"ע. פון דארט האט אים דער רבי געשיקט קיין אמעריקע אויפצוועקן די הערצער פון אידישע קינדער לעבודת הבורא.

ביים באזוכן אין אמעריקע איז ער געווארן שאקירט פון דעם וואס ער האט געזען. דאס געיעג נאכ'ן 'סיר הבשר' און די גראבקייט פון גשמיות, האט אים ממש אויפגעטרייסלט. אין א בריוו צו זיין פאמיליע שרייבט ער מיט ווייטאג און אנטריסטונג: "דא עסט מען קאטלעטן און פלייש יעדן איינציגן טאג, פשוטו כמשמעו, ה' ירחם..."

אין זומער ת"ש איז ער שוין געווען צוריק אין ריגע ווען די סאוויעטן האבן איינגענומען לעטלאנד, און נאכאמאל האט זיך ר' איטשע געפונען אונטער קאמוניסטישער הערשאפט. א יאר שפעטער האבן די נאציס ימ"ש געבראכן זייער אפמאך, און זיך שנעל דערנענטערט צו ריגע. אסאך אידן האבן זיך געקווענקלט צי עס לוינט צו אנטלויפן טיפער אריין אין רוסלאנד, אדער אפשר קען גארנישט זיין ערגער ווי די קאמוניסטן.

ר' איטשע האט באשלאסן צו ווארטן, און אזוי האבן אויך געטוהן זיינע צוויי קינדער. די דייטשן זענען אנגעקומען קיין ריגע אין חודש סיון תש"א, און ביי דעם פונקט, איז עס ליידער שוין געווען צו שפעט. בלויז זיין זון שמואל האט באוויזן צו אנטלויפן אויף דער לעצטער באן וואס איז ארויסגעפארן. ר' איטשע אליין האט זיך אנטזאגט מיטצופארן ווייל ער וואלט געמוזט מחלל שבת זיין.

למען בן הנעקד על עצים ואש

י' כסלו תש"ב האבן די נאציס ימ"ש דורכגעפירט א שרעקליכע אקציע. זיי האבן אריינגעטריבן פילע אידן אין דער שול און פארשפארט די טירן, כדי אונטערצוצינדן די געביידע און זיי פארברענען לעבעדיגערהייט ה"י. ארום דער שול האבן זיי געברענגט נאך אסאך אידן וואס זאלן מוזן צוזען דעם שוידערליכן בילד.

אריינקוקנדיג אין די פענסטערס, האבן די אידן מיטגעהאלטן א סצענע פון אומבאגרייפליכע קדושה און דערהויבנקייט. ר' איטשע איז געשטאנען פאר'ן ארון הקודש. מיט א גענצליכע רואיגקייט אין אנבליק פון דעם שרעקליכן טויט וואס האט אים אפגעווארט, האט ער געעפנט די טירן און ארומגענומען א ספר תורה: "טייערע אידן!" האט זיין שטימע געדונערט, "מיר האבן יעצט די זכיה מקיים צו זיין די געוואלדיגע מצוה פון קידוש השם! לאמיר זיך פרייען דערמיט!"

האלטנדיג דעם הייליגן ספר תורה מיט איין האנט, און אראפלייגנדיג זיין אנדערע האנט אויפ'ן אקסל פון א צווייטן חסיד, האט ר' איטשע אריינגעפירט די גאנצע ציבור אין א דערהויבענעם טענצל.

בעת די שול האט געפלאקערט, האט דער הייליגער 'הקפות ניגון' דורכגעשניטן דעם שטיקנדיגן רויך, זיך אויפגעהויבן העכער די פלאמען, און דורכגעריסן אלע הימלען.

ה' ינקום דמו. ת.נ.צ.ב.ה. 