בְּמִצְוֹתָיו חָפֵץ מְאֹד

וַיַּשְׁכֵּם אַבְרָהָם בַּבֹּקֶר * וַיָּרָץ לִקְרָאתָם * וָואס מֵיינְט אַ זָרִיז * אַ בְּרֶען אִין אַ מִצְוָה * נַפְשִׁי חוֹלַת אַהֲבָתֶיךָ * וְכָבַשׁ רַחֲמָיו לַעֲשׂוֹת רְצוֹנְךָ 'בְּלֵבָב שָׁלֵם' * חַשְׁתִּי וְלֹא הִתְמַהְמָהְתִּי * דָארְשְׁט צוּ אַ מִצְוָה * דֶער בַּאשֶׁעפֶער פָּאדֶערְט 'רָצוֹן' * וַיָּמָל אַבְרָהָם אֶת יִצְחָק בְּנוֹ * וְאָנֹכִי עָפָר וָאֵפֶר * לַעֲשׂוֹת רְצוֹן אָבִיךָ

וַיַּשְׁכֵּם אַבְרָהָם בַּבֹּקֶר

מִיר גֶעפִינֶען דִי וָואךְ אִין דִי סִדְרָה עֶטְלִיכֶע פֶעלֶער וִוי מְ'זֶעט דֶער עִנְיָן פוּן 'זְרִיזִין מַקְדִּימִין לְמִצְוֹת' וִוי אַבְרָהָם אָבִינוּ הָאָט זִיךְ מְזָרֵז גֶעוֶוען צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן ה'. בַּיי דִי עֲקֵדָה זֶעט מֶען דֶער עִנְיָן פוּן זְרִיזוּת, וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין פָּסוּק (כב ג) וַיַּשְׁכֵּם אַבְרָהָם בַּבֹּקֶר וַיַּחֲבֹשׁ אֶת חֲמוֹרוֹ, אַבְרָהָם אָבִינוּ אִיז אוֹיפְגֶעשְׁטַאנֶען פְרִי אוּן בַּאלְד וֶוען עֶס אִיז גֶעוָוארְן טָאג הָאָט עֶר אַיינְגֶעשְׁפַּאנְט זַיין אֵייזְל אוּן זִיךְ אַרוֹיסְגֶעלָאזְט אוֹיפְן וֶועג מִיט זַיין בַּאלִיבְּטְן זוּן יִצְחָק.

חֲזַ"ל (פסחים ד.) דָארְשְׁ'נֶען אַרוֹיס פוּן דִי פָּסוּק דֶעם בַּאקַאנְטְן כְּלָל פוּן 'זְרִיזִין מַקְדִּימִין לְמִצְוֹת'. אַזוֹי אוֹיךְ שְׁטֵייט אִין מִדְרָשׁ (אגדה כב ג) אוֹיפְן פָּסוּק 'וַיַּשְׁכֵּם אַבְרָהָם בַּבֹּקֶר' מִכָּאן שֶׁזְרִיזִין מַקְדִימִין לְמִצְוֹת פוּן דָא לֶערְנְט מֶען אַרוֹיס דֶעם עִנְיָן פוּן זְרִיזִין מַקְדִּימִין לְמִצְוֹת.א

נִישְׁט נָאר וֶוען אַבְרָהָם אָבִינוּ אִיז אַרוֹיס גֶעפָארְן צוּם עֲקֵדָה הָאָט עֶר אַלֶעס גֶעמַאכְט בִּזְרִיזוּת, נָאר אֲפִלּוּ וֶוען אַבְרָהָם אָבִינוּ אִיז שׁוֹין אָנְגֶעקוּמֶען צוּ הַר הַמּוֹרִיָּה הָאָט עֶר גֶעמַאכְט דֶעם מַעֲשֵׂה הָעֲקֵדָה בִּזְרִיזוּת כְּדֵי צוּ קֶענֶען וָואס שְׁנֶעלֶער מְקַיֵּם זַיין דֶעם צִיווּי השי"ת, אַזוֹי וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין מִדְרָשׁ תַּנְחוּמָא (פרשת וירא מו) דֶער טַעַם פַארְוָואס דֶער מַלְאָךְ הָאָט גֶערוּפְן 'אַבְרָהָם אַבְרָהָם' צְווֵיי מָאל, וִויבַּאלְד דֶער מַלְאָךְ הָאָט מוֹרָא גֶעהַאט אַז אַבְרָהָם גֵייט שׁוֹין אָט אָט שֶׁחט'ן זַיין קִינְד, מִמֵּילָא הָאָט עֶר שְׁנֶעל אִיבֶּערְגֶע'חַזֶר'ט זַיין נָאמֶען צְווֵיי מָאל, וָואס דָאס אִיז אַ שְׁטֶערְקֶער רוּף, צוּ זִיכֶער מַאכְן אַז עֶר הֶערְט זַיין קוֹל נָאךְ אַיְידֶער עֶר שֶׁחט זַיין קִינְד. דִי מִדְרָשׁ עֶרְקְלֶערְט דָאס מִיט אַ מָשָׁל, וֶוען אֵיינֶער גֵייט שְׁפַּאצִירְן מִיט זַיין חָבֵר אוּן אִינְמִיטְן וֶועג לָאזְט זַיין חָבֵר אִים אָפּ, וֶועט עֶר רוּפְן זַיין חָבֵר בַּיים נָאמֶען עֶטְלִיכֶע מָאל, צוּ אַרוֹיס וַוייזְן דֶער שְׁטַארְקֶער צָרֶךְ אַז עֶר דַארְף אִים זֵייעֶר וִויכְטִיג, אַזוֹי אוֹיךְ הָאָט דֶער מַלְאָךְ גֶעדַארְפְט רוּפְן אַבְרָהָם אָבִינוּ'ס נָאמֶען צְווֵיי מָאל אוּן שְׁנֶעל, וַוייל אַבְרָהָם הָאָט אַלֶעס גֶעמַאכְט בִּזְרִיזוּת.

א. דער ב"ח (הגהות הב"ח פסחים ד.) לערנט אז די דרש וואס די גמרא לערנט ארויס די הלכה פון 'זריזין מקדימין למצות' איז פון די פסוק (יט כז) 'וישכם אברהם בבוקר' וואס שטייט ביי די פרשה פון סדום; נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט איבערגעדרייט סדום, איז אברהם אבינו אויפגעשטאנען גלייך אינדערפרי, און ער האט געזען ווי ס'איז גארנישט געבליבן פון סדום, און ער האט זיך מזרז געווען צו דאווענען. אזוי שטייט אויך אין ילקוט שמעוני (וירא רמז פו).

מִיר גֶעפִינֶען נָאךְ אַ פָּסוּק דִי וָואךְ וִוי מְ'זֶעט אַז אַבְרָהָם אָבִינוּ הָאָט זִיךְ גֶעאַיְילְט צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן הַבּוֹרֵא. בַּיי דִי פָּרָשָׁה פוּן 'יִשְׁמָעֵאל' וֶוען עֶר הָאָט פַארְשִׁיקְט יִשְׁמָעֵאל פוּן זַיין שְׁטוּבּ, שְׁטֵייט אִין פָּסוּק (כא יד) 'וַיַּשְׁכֵּם אַבְרָהָם בַּבֹּקֶר' אַבְרָהָם אָבִינוּ אִיז אוֹיפְגֶעשְׁטַאנֶען אִינְדֶערְפְרִי אוּן גֶענוּמֶען בְּרוֹיט אוּן וָואסֶער אוּן דָאס גֶעגֶעבְּן פַאר הָגָר אוּן אִיר פַארְשִׁיקְט פוּן זַיין הויז. דֶער פְּסִיקְתָּא (זוטרתא בראשית כא יד) לֶערְנְט אַזוֹי פְּשָׁט אִין גְּמָרָא (פסחים ד.) אַז פוּן דָא לֶערְנְט דִי גְּמָרָא אַרוֹיס דֶעם דִין פוּן 'זְרִיזִין מַקְדִּימִין לְמִצְוֹת' וִויבַּאלְד דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט גֶעזָאגְט פַאר אַבְרָהָם כֹּל אֲשֶׁר תֹּאמַר אֵלֶיךָ שָׂרָה שְׁמַע בְּקוֹלָהּ וָואס אִימֶער דַיין פְרוֹי שָׂרָה וֶועט דִיךְ הֵייסְן צוּ טוּן, זָאלְסְטוּ אִיר אוֹיסְהֶערְן, קוּמְט אוֹיס אַז דָאס וָואס עֶר הָאָט פַארְשִׁיקְט הָגָר אִיז גֶעוֶוען אַ בַּאפֶעל פוּן השי"ת וַוייל עֶר הָאָט גֶעבְּרוֹיכְט אוֹיסְהֶערְן זַיין וַוייבּ, אוּן דֶערְפַאר הָאָט עֶר זִיךְ מְזָרֵז גֶעוֶוען אוּן בַּאלְד וֶוען עֶס אִיז גֶעוָוארְן טָאג, הָאָט עֶר גֶענוּמֶען בְּרוֹיט אוּן וָואסֶער אוּן דָאס גֶעגֶעבְּן פַאר הָגָר אוּן אִיר פַארְשִׁיקְט.

וַיָּרָץ לִקְרָאתָם

אַזוֹי אוֹיךְ טְרֶעפְן מִיר דֶעם עִנְיָן אָנְפַאנְג פָּרָשָׁה, וֶוען דִי גֶעסְט זֶענֶען אָנְגֶעקוּמֶען צוּ אַבְרָהָם אָבִינוּ, אִיז עֶר בַּאלְד גֶעלָאפְן מִיט אַן אַיְילֶענִישׁ צוּ מְקַיֵּם זַיין דִי מִצְוָה פוּן 'הַכְנָסַת אוֹרְחִים', אַזוֹי וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין פָּסוּק (יח ב) וַיַּרְא וַיָּרָץ לִקְרָאתָם עֶר אִיז שְׁנֶעל צוּגֶעלָאפְן צוּ דִי גֶעסְט אוּן זֵיי גֶעלָאדְנְט צוּ קוּמֶען צוּ זַיין גֶעצֶעלְט, אוּן עֶר הָאָט בַּאלְד צוּגֶעגְרֵייט אַ סְעוּדָה אַזוֹי וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין פָּסוּק (יח ו) 'וַיְמַהֵר' אַבְרָהָם הָאֹהֱלָה.

עַל כָּל פָּנִים זֶעט מֶען אַז וֶוען אִימֶער אַבְרָהָם הָאָט גֶעהַאט אַ גֶעלֶעגְנְהֵייט צוּ מְקַיֵּם זַיין אַ מִצְוָה אוּן שַׁאפְן אַ נַחַת רוּחַ פַארְן בַּאשֶׁעפֶער, הָאָט עֶר נִישְׁט גֶעוָוארְט קֵיין מִינוּט, נָאר בַּאלְד אִיז עֶר צוּגֶעלָאפְן מִיט אַ זְרִיזוּת צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן הַשֵּׁם. עֶס אִיז נִישְׁט גֶעוֶוען קֵיין חִילּוּק בַּיי אִים אוֹיבּ עֶס אִיז אָנְגֶעקוּמֶען שְׁוֶוער אַזוֹי וִוי בַּיי דֶער פָּרָשָׁה פוּן 'הַכְנָסַת אוֹרְחִים' אָדֶער בַּיים פַארְשִׁיקְן יִשְׁמָעֵאל, אוּן אֲפִלּוּ בַּיים שֶׁחט'ן אַן אֵייגְן קִינְד, קֵיינְמָאל הָאָט עֶר זִיךְ נִישְׁט פַארְזוֹימְט, נָאר תֵּכֶף גֶעטוּן דָאס וָואס דֶער בַּאשֶׁעפֶער הָאָט גֶעוָואלְט פוּן אִים.

וָואס מֵיינְט אַ זָרִיז

עֶס אִיז כְּדַאי זִיךְ צוּ אַבִּיסְל מִתְבּוֹנֵן זַיין אוּן אַרַיינְקְלֶערְן אִין דֶעם עִנְיָן פוּן זְרִיזוּת, וָואס גִיבְּט דָאס צוּ צוּם חֵלֶק הַמִּצְוָה, אוּן וָואס מַאכְט אוֹיס אוֹיבּ מֶען גֵייט צוּ צוּ אַ מִצְוָה שְׁנֶעל? אוּן וָואס אִיז דֶער חִסָּרוֹן פוּן אוֹיבּ מֶען אִיז נִישְׁט קֵיין זָרִיז, אוֹיבּ מֶען אִיז לְמַעֲשֶׂה סוֹף כָּל סוֹף מְקַיֵּם דִי מִצְוָה.

דֶער רַמְחַ"ל (מסילת ישרים פרק ז) אִיז מְבָאֵר דִי מִדָּה פוּן זְרִיזוּת אַז דָאס אִיז אַן אֵייגְנַארְטִיגֶע מִדָּה וָואס אִיז אַנְדֶערְשׁ וִוי אַנְדֶערֶע מִדּוֹת טוֹבוֹת, אוּן עֶר בְּרֶענְגְט אַרוֹיס אַז דִי מִדָּה פוּן זְרִיזוּת אִיז פוּן צְווֵיי פוּנְקְטְן, דָאס הֵייסְט אַז וֶוען מֶען אִיז מְקַיֵּם אַ מִצְוָה בִּזְרִיזוּת, מַאכְט דָאס דִי מִצְוָה אוֹיסְקוּקְן שֶׁענֶער אוּן מֶער חָשׁוּב'ער, אוּן חָלִילָה אוֹיבּ מֶען אִיז נִישְׁט קֵיין זָרִיז, דַאן פֶעלְט דֶער עִיקַּר חֵלֶק פוּן דֶער מִצְוָה. עֶס אִיז נִישְׁט וִוי אַ זַייטִיגֶע מִדָּה וָואס אָדֶער הָאָט מֶען עֶס יָא אָדֶער נִישְׁט, נָאר דָאס פַארְשֶׁענֶערְט דֶער עֶצֶם מִצְוָה, עֶס דֶערְהֵייבְּט אוּן בּוֹיעֶט אוֹיף דִי עֶצֶם מִצְוָה, וָואס וֶוען נִישְׁט דֶער מַעֲלָה, אִיז דֶער מִצְוָה וָואס מֶען אִיז מְקַיֵּם פִיל שְׁוָואכֶער. אוֹיף אוּנְזֶערֶע שְׁפְרַאךְ קֶען מֶען דָאס פַארְשְׁטֵיין אַזוֹי וִוי אַ 'סְפַּיְיס' אָדֶער זַאלְץ וָואס גֶעבְּט אַרַיין אַ גֶעשְׁמַאקֶע טַעַם אִין דִי עֶסְן, וָואס אוֹיבּ עֶס פֶעלְט דִי סָארְט 'סְפַּיְיס' הָאָט דִי עֶסְן נִישְׁט קֵיין טַעַם.

דֶער רַמְחַ"ל אִיז מַסְבִּיר, פַארְוָואס מַאכְן מִיר מִצְוֹת? וַוייל דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט גֶעהֵייסְן! דָאס מֵיינְט אַז דֶער עִיקַּר סִבָּה פוּן מְקַיֵּם זַיין מִצְוֹת, אִיז בְּלוֹיז צוּ עֶרְפִילְן דֶעם רְצוֹן הַשֵּׁם, דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט אוּנְז גֶעהֵייסְן צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶער אוּן דֶער מִצְוָה, אוּן עֶר וָוארט אַז מִיר זָאלְן דָאס טוּן, אוּן וֶוען מִיר זֶענֶען מְקַיֵּם דֶעם הַמִּצְוָה, וֶוערְט דֶער בַּאשֶׁעפֶער כִּבְיָכוֹל זַאט, אַהּ מֶען הָאָט עֶרְפִילְט זַיין וִוילְן.

קוּמְט אוֹיס אַז וֶוען אַ מֶענְטְשׁ הָאָט אַ גֶעלֶעגְנְהֵייט צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן הַשֵּׁם, דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הֵייסְט אִים טוּן דָאס אוּן דָאס, דַארְף עֶר אוֹיפְשְׁפְרִינְגְן אוּן גְלַייךְ לוֹיפְן צוּ דֶעם מִצְוָה מִיט אַ פְלַאם פַייעֶר, אוּן טְרַאכְטְן "אִיךְ הָאבּ אַצִינְד אַ גֶעוַואלְדִיגֶע אוֹיפְגַאבֶּע, דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט מִיר גֶעהֵייסְן עֶפֶּעס טוּן, לָאמִיר דָאס שְׁנֶעל מְקַיֵּם זַיין, כְּדֵי דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער זָאל שׁוֹין וָואס שְׁנֶעלֶער בַּאקוּמֶען דָאס וָואס עֶר בֶּעט". מִמֵּילָא אִיז פַארְשְׁטַאנְדְלִיךְ אַז וֶוען מֶען אִיז מְקַיֵּם אַ מִצְוָה בִּזְרִיזוּת, הֵייסְט דָאס נִישְׁט עֶפֶּעס אַ צוּגֶעלֵייגְטֶע מַעֲלָה צוּ דֶער מִצְוָה, נָאר דָאס וֶוערְט פַאקְטִישׁ אַ חֵלֶק פוּן דֶער מִצְוָה, דֶער גַאנְצֶע מִצְוָה וֶוערְט פַארְשֶׁענֶערְט, עֶס אִיז אַ מִצְוָה וָואס וֶוערְט גֶעמַאכְט מִיט מַחֲשָׁבָה אוּן מִיט אַ פְלַאם פַייעֶר מִיט רִיכְטִיגְן צִיל.

אַ בְּרֶען אִין אַ מִצְוָה

דֶער נְקוּדָה וֶוערְט אוֹיךְ אוֹיסְגֶעשְׁמוּעֶסְט אִין דִי סְפָרִים פוּן דֶער בַּעַל הַתַּנְיָא אִין לִקּוּטֵי אֲמָרִים (פרק כו) אוּן אִין אִגֶּרֶת קוֹדֶשׁ (פרק כא) וִוי עֶר אִיז מַסְבִּיר אַז דִי מִדָּה פוּן זְרִיזוּת אִיז אַזוֹי וִוי אַ תְּנַאי אִין דִי מִצְוָה, אַ מִצְוָה בַּאדַייט טוּן דֶעם רְצוֹן השי"ת, אוּן מֶען דַארְף אַ גַאנְצֶע צַייט וַוארטְן אוּן לֶעכְצְן וֶוען קֶען מֶען שׁוֹין טוּן דֶעם רְצוֹן השי"ת, אַזוֹי וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין פָּסוּק (דברים ה א) 'וּשְׁמַרְתֶּם' לַעֲשׂוֹתָם וֶועסְט אָפּהִיטְן דִי מִצְוֹת, 'וּשְׁמַרְתֶּם' אִיז אוֹיךְ אַ לְשׁוֹן פוּן 'וַוארטְן' צוּ קֶענֶען מְקַיֵּם זַיין דִי מִצְוֹת, אוּן אוֹיבּ דוּ וַוייזְט נִישְׁט אַרוֹיס דַיין גֶעפִיל אוּן חֵשֶׁק צוּ וֶועלְן מְקַיֵּם זַיין אַ מִצְוָה, פַארְשְׁלֶעפְּסְט דִיךְ אוּן דוּ קִימֶערְט זִיךְ נִישְׁט דֶערְמִיט, עֶס קָאכְט נִישְׁט קֵיין פַייעֶר בַּיי דִיר אִין הַארְץ אַז אִיךְ וִויל שׁוֹין מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן הַבּוֹרֵא, דַאן אֲפִלּוּ וֶוען דוּ בִּיסְט מְקַיֵּם דִי מִצְוָה, אִיז דָאס אָבֶּער אַ מִצְוָה מִיט אַסַאךְ לֶעכֶער, עֶס פֶעלְט דִי נְשָׁמָה אוּן דֶער עִיקַּר טַעַם פוּן דֶער מִצְוָה, צוּ וֶועלְן מַאכְן אַ נַחַת רוּחַ לְהַבּוֹרֵא יִתְבָּרַךְ שְׁמוֹ.

דֶער בַּעַל הַתַּנְיָא שְׁרַייבְּט אַבְרָהָם אָבִינוּ ע"ה עָשָׂה זֹאת בִּזְרִיזוּת נִפְלָאָה, לְהַרְאוֹת שִׂמְחָתוֹ וְחֶפְצוֹ לְמַלֹּאות רְצוֹן קוֹנוֹ וְלַעֲשׂוֹת נַחַת רוּחַ לְיוֹצְרוֹ אַבְרָהָם אָבִינוּ הָאָט גֶענוּמֶען זַיין זוּן יִצְחָק צוּם עֲקֵדָה בַּאלְד אִינְדֶערְפְרִי, וַוייל אַ בַּאפֶעל פוּן דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט גֶעמֵיינְט בַּיי אִים אַ פְלַאם פַייעֶר אוּן קָאכֶעדִיגֶע בְּרֶען וָואס מֶען דַארְף זֶען וָואס שְׁנֶעלֶער צוּ עֶרְפִילְן כְּדֵי צוּ וַוייזְן פַארְן בַּאשֶׁעפֶער אַז מִיר זֶענֶען מְקַיֵּם זַיין וִוילְן.

נַפְשִׁי חוֹלַת אַהֲבָתֶיךָ

דֶער שֵׁם מִשְּׁמוּאֵל (שנת תרע"א ד"ה ענין) שְׁרַייבְּט אַז מִיט דֶעם וָואס אַבְרָהָם אָבִינוּ ע"ה אִיז גֶעגַאנְגֶען צוּם עֲקֵדָה בִּזְרִיזוּת, אִיז אַ צֵייכְן אוּן אַ בַּאווַייז אַז עֶר הָאָט גֶעהַאט אַ חֵשֶׁק אוּן אַ לִיבְּשַׁאפְט מִיט אַן אוֹיסֶערְגֶעוֶוענְלִיכֶער תְּשׁוּקָה צוּ קֶענֶען מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן ה'.

אַזוֹי אוֹיךְ שְׁטֵייט אִין אוֹרְחוֹת צַדִּיקִים (שער הזריזות) וּמִי שֶׁעוֹשֶׂה מַעֲשָׂיו בִּזְרִיזוּת, בָּזֶה הוֹכָחָה גְדוֹלָה שֶׁהוּא אוֹהֵב אֶת בּוֹרְאוֹ, מִיט דֶעם וַוייזְט עֶר אַז עֶר הָאָט לִיבּ דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער כְּעֶבֶד הָאוֹהֵב אֶת אֲדוֹנָיו וּמְזָרֵז בְּעַצְמוֹ לַעֲשׂוֹת רְצוֹנוֹ אַזוֹי וִוי אַ קְנֶעכְט וָואס הָאָט לִיבּ זַיין הַאר, אוּן עֶר יָאגְט זִיךְ צוּ צוּ פָאלְגְן דִי בַּאפֶעל פוּן זַיין בַּעַל הַבַּיִת.

וְכָבַשׁ רַחֲמָיו לַעֲשׂוֹת רְצוֹנְךָ 'בְּלֵבָב שָׁלֵם'

אוּן דָאס אִיז גֶעוֶוען דֶער נִסָּיוֹן הָעֲקֵדָה מִיט וָואס דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט גֶעפְּרוּאוּוט אַבְרָהָם אָבִינוּ, דֶער רִבּוֹנוֹ שֶׁל עוֹלָם הָאָט גֶעוָואלְט זֶען אוֹיבּ עֶר וֶועט נֶעמֶען זַיין זוּן צוּם עֲקֵדָה בִּזְרִיזוּת וָואס דָאס מֵיינְט מִיט אַ בְּרֶען אוּן מִיט אַ חֵשֶׁק.

דֶער שֵׁם מִשְּׁמוּאֵל (שנת תער"ב) בְּרֶענְגְט פוּן זַיין טַאטֶע דֶער אַבְנֵי נֵזֶר זצ"ל אַז דֶער עִיקַּר נִסָּיוֹן פוּן דִי עֲקֵדָה אִיז גֶעוֶוען: אַבְרָהָם הָאָט דָאס נִישְׁט גֶעשְׁפִּירְט וִוי עֶר 'מוּז' דָאס טוּן, אוּן אַז עֶר הָאָט נִישְׁט קֵיין אַנְדֶערֶע אוֹיסְוַואל וַוייל אוֹיבּ דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הֵייסְט אִים דָאס צוּ טוּן מוּז עֶר דָאס טוּן, אָבֶּער עֶר וָואלְט דָאס גֶעקֶענְט טוּן אָן קֵיין חֵשֶׁק אוּן אָן קֵיין גֶעפִיל, עֶר בְּרֶענְגְט פוּנֶעם חֲזַ"ל אַז יִצְחָק הָאָט מְקַיֵּם גֶעוֶוען מִצְוַת 'כִּבּוּד אָב' מִיט דֶעם וָואס עֶר אִיז מִיט גֶעגַאנְגֶען מִיט אַבְרָהָם צוּם עֲקֵדָה, פְרֶעגְט דֶער אַבְנֵי נֵזֶר פַארְוָואס זָאגְן חֲזַ"ל אַז דָאס אִיז כִּבּוּד אָב, דָאס אִיז דָאךְ גֶעוֶוען אַ בַּאפֶעל פוּן דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער וָואס עֶר הָאָט גֶעדַארְפְט פָאלְגְן? עֶרְקְלֶערְט דֶער אַבְנֵי נֵזֶר אַז פוּנֶעם צִיווּי הַשֵּׁם וָואלְט עֶר זִיךְ לַייכְטֶערְהֵייט גֶעקֶענְט אַרוֹיס דְרֵייעֶן, עֶר וָואלְט גֶעקֶענְט זָאגְן, דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער הָאָט נִישְׁט בַּאפוֹילְן יִצְחָק צוּ גֵיין צוּם עֲקֵדָה, דֶער בַּאפֶעל אִיז גֶעוֶוען נָאר פַאר אַבְרָהָם, אוּן אוֹיבּ יִצְחָק וָואלְט זִיךְ קֶעגְן גֶעשְׁטֶעלְט אוּן גֶעזָאגְט פַאר זַיין פָאטֶער "אִיךְ וִויל זִיךְ נִישְׁט לָאזְן שֶׁחט'ן" דַאן וָואלְט אַבְרָהָם גֶעוֶוען פָּטוּר פוּן צוּ צְוִוינְגֶען יִצְחָק, וַוייל עֶר אִיז דָאךְ אַן אוֹנֵס עֶר קֶען נִישְׁט מְקַיֵּם זַיין דֶעם צִיווּי הַשֵּׁם, אָבֶּער אַבְרָהָם הָאָט נִישְׁט גֶעזוּכְט קֵיין תֵּירוּצִים אוּן שְׁפֶּעטְלֶעךְ עֶר הָאָט זִיךְ נִישְׁט גֶעוָואלְט אַרוֹיס דְרֵייעֶן פוּן דֶעם רְצוֹן הַשֵּׁם, עֶר הָאָט גֶעוואוּסְט אַז דָאס וִויל דֶער אַיְיבֶּערְשְׁטֶער אוּן דָאס הָאָט עֶר גֶעטוּן מִיטְן גְרֶעסְטְן בְּרֶען אוּן פִילְסְטְן חֵשֶׁק.

אוּן אַזוֹי אוֹיךְ הָאָט אַבְרָהָם אָבִינוּ גֶעקֶענְט הָאבְּן זֵייעֶר אַ שְׁטַארְקֶע סִבָּה נִישְׁט מַקְרִיב צוּ זַיין יִצְחָק, וַוייל אַבְרָהָם אָבִינוּ וָואס הָאָט פַארְשְׁפְּרֵייט דִי אֱמוּנָה אִין דֶעם אֵיינְצִיגְן בַּאשֶׁעפֶער, עֶר הָאָט שְׁטֶענְדִיג אָפּגֶעלַאכְט פוּן דִי אַלֶע עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה, אוּן עֶר הָאָט אוֹיפְגֶעקְלֶערְט פַאר טוֹיזֶענְטֶער מֶענְטְשְׁן אַז עֶס קֶען נִישְׁט זַיין אַז עֶס זָאל זַיין אַזָא מִצְוָה אַז אַ מֶענְטְשׁ זָאל מַקְרִיב זַיין אַן אַנְדֶערֶער מֶענְטְשׁ, — דִי שְׁטֵייגֶער פוּן דִי עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה אִיז גֶעוֶוען, אַז זֵיי פְלֶעגְן מַקְרִיב זַיין זֵייעֶר קִינְדֶער צוּם גֶעטְקֶע — אוּן אוֹיבּ אַבְרָהָם אָבִינוּ וֶועט יֶעצְט מַקְרִיב זַיין זַיין זוּן, דַאן וֶועט עֶר זַיין לְלַעַג וּלְקֶלֶס פַאר זַיין גַאנְצֶע דּוֹר, אוּן מֶענְטְשְׁן וֶועלְן אָפּלַאכְן פוּן אַלֶע זַאכְן וָואס אַבְרָהָם פְלֶעגְט שְׁטֶענְדִיג אוֹיסְלֶערְנֶען, אוּן דָאס וֶועט זַיין אַ שְׁרֶעקְלִיכֶע קְלַאפּ פַאר דִי גַאנְצֶע בַּאַוֶועגוּנְג וָואס אַבְרָהָם אָבִינוּ הָאָט אַרַיין גֶעבַּאקְן, דֶער רוּחַ פוּן אֱמוּנָה אִינֶעמ' אֵיין אֵיינְצִיגֶער בַּאשֶׁעפֶער.

אַבְרָהָם הָאָט נִישְׁט נָאר פַארְקוּקְט אוֹיף אַלֶע חֶשְׁבּוֹנוֹת וָואס מֶענְטְשְׁעֶן וֶועלְן טְרַאכְטְן, נָאר דָאס הָאָט אִים גָארְנִישְׁט גֶעבָּאדֶערְט אוּן עֶס הָאָט גָארְנִישְׁט צוּגֶענוּמֶען פוּן זַיין חֵשֶׁק, אוּן נִישְׁט אָפּגֶעשְׁטֶעלְט פוּן זַיין בְּרֶען, נָאר גְלַייךְ וֶוען עֶס הָאָט גֶעטָאגְט אִיז עֶר גֶעלָאפְן בִּזְרִיזוּת אוּן מִיט אַ קָאכ'דִיגֶע בְּרֶען מְקַיֵּם זַיין דֶעם רְצוֹן הַבּוֹרֵא, וִויבַּאלְד עֶר הָאָט בִּכְלַל נִישְׁט פַארְמָאגְט קֵיין אֵייגֶענֶע רָצוֹן, עֶר הָאָט אוֹיסְגֶערִיסְן יֶעדֶע פְּנִיָּה וָואס אַ מֶענְטְשׁ קֶען נָאר הָאבְּן, אוּן עֶר הָאָט גֶעלֶעבְּט אִינְגַאנְצְן פַארְ'ן בַּאשֶׁעפֶער, אוֹיבּ עֶר הָאָט פַארְשְׁטַאנֶען אַז עֶפֶּעס אִיז דִי רְצוֹן ה', דַאן אִיז נִישְׁט גֶעוֶוען קֵיין שׁוּם אַנְדֶערֶע רָצוֹן וָואס דֶער רְצוֹן ה' הָאָט זִיךְ גֶעדַארְפְט פַארְמֶעסְטְן דֶערְמִיט!ב

ב. דער ראגאטשאווער גאון זצ"ל האט פארציילט א געשיכטע ביים הספד אויפ'ן גאון דער 'אור שמח' זצ"ל (ביידע האבן געדינט ברבנות אין די שטאט דווינסק, דער ראגאטשאווער פאר דער חסידישע עולם, און דער אור שמח פאר די בני אשכנז), איינמאל האט א אידענע אין דווינסק איבערגעלאזט איר קליין קינד אינדערהיים אליין, בשעת זי איז ארויסגעגאנגען אויף א מינוט עפעס בעטן פון איר שכנה, ווען די מאמע איז צוריקגעקומען צו איר שטוב, האט זי מיט אן איבערראשענדע שרעק געזען ווי די הייצונג ביים טיר האט זיך צופלאקערט, און א גרויסע פייער ברענט ביים שוועל פונעם טיר וואס דאס פארשטעלט די אריינגאנג צום הויז, און עס דראעט צו פארברענט ווערן רחמנא ליצלן די גאנצע שטוב צוזאמען מיט איר קינד וואס געפינט זיך דארט. אין איר קלעם איז די פרוי צוגעגאנגען צו די זייטיגע פענסטער וואס איז געווען פארמאכט מיט שווערע גראטערס, און זי האט אויסגעריסן די שטארקע אייזענער גראטער'ס בלויז מיט אירע צוויי הענט, וואס אין אלגעמיין זענען די גראעטער'ס געווען גענוג שטארק צוריקצוהאלטן אומגעוואונטשענע געסט, און זי האט באוויזן צו ראטעווען איר קינד, א דאנק דער גרויסע תשוקה און רצון וואס זי האט געהאט צו ראטעווען איר קינד.

דער ראגאטאשאווער גאון האט אויסגעפירט, אז די עבודת ה' פונעמ' 'אור שמח' איז שטענדיג געווען אויף אזא מדריגה, ער האט שטענדיג געדינט דעם באשעפער מיט אזא געוואלדיגע תשוקה און דראנג, עד כדי כך אז ער האט געקענט דינען דעם באשעפער מיט א העכערע מדריגה פון מסירות נפש, למעלה מדרך הטבע.

עס איז באקאנט אן א צאל ענליכע עפיזאדן, ווי אזוי אידן האבן זיך געראטעוועט ביים קריג, דורכ'ן באווייזן צו טוען זאכן וואס זענען ממש אוממעגליך צו טוען, ווייל ווען א מענטש וויל באמת, קען ער באווייזן זיך אנצושטרענגען און צו דערגרייכן זאכן וואס מען קען נישט אויספירן אונטער געווענליכע אומשטענדן.

אליין. ער טייטשט בדרך דרוש 'זריזין מקדימין' מענטשען וואס פירן זיך אויף בזריזות, מאכן הקדמות זיי גרייטן זיך אן מיט א הכנה כדבעי למצות מיט א ישוב הדעת.

בדרך צחות קען מען זאגן אז מען זעט ביי אברהם אבינו אז כאטש וואס ער איז גלייך אינדערפרי געלאפן מיט אן איילעניש צו גיין שחט'ן זיין זון יצחק, דאך האט ער געהאט א ישוב הדעת, ביינאכט איז ער געשלאפן כדי צו זיין אויסגערוהט און צו קענען מקיים זיין די מצות מיט א קלארקייט, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק 'וישכם' אברהם בבקר, ער איז אויפגעשטאנען פון זיין שלאף.

דאַרְשְׁט צוּ אַ מִצְוָה

דער רבי ר' אלימלך מליזענסק זי"ע (נועם אלימלך ד"ה ויאמר הנה האש) שמועסט אויס דער ענין וואס 'רצון השם' באדייט; ער שרייבט דער עיקר וואס דער רבונו של עולם ווארט אז אונז זאלן מקיים זיינע מצות איז: רָצוֹן. השתוקקות און ווילן צו מקיים זיין א מצוה! אין צריך לו יתברך עשיית המצות דער באשעפער דארף נישט דער עצם מצוה זעלבסט, שעיקר רצון הבורא יתברך הוא שיהיה לאדם רצון מלא ושלם דער עיקר רצון הבורא איז אז א מענטש זאל וועלן מקיים זיין די מצות השם יתברך מיט א גאנצע רצון.

אָבער הֶיוֹת מיר זענען דאָך מענטשען מיט גופים, קענען מיר נישט דערגרייכן צום שְׁלֵמוּת וואס דער בַּאשֶׁעפֶער וויל פון אונז בְּלוֹיז דוּרְךְ וִוילְן, נאָר מיר דאַרְפְן פַּאקְטִישׁ טוּן דִי מִצְוָה, וואס דוּרְךְ דֶעם וואס מ'איז מְקַיֵּם מִצְוֹת ה', ווַייזְט מען מיט דעם אַז מען וויל טוּן דֶעם רְצוֹן ה', מיט'ן מְקַיֵּם זַיין אַ מִצְוָה בְּרֶענְגְט מען אַרוֹיס דִי אִינֶערְלִיכֶער גֶעפִילְן אַז מִיר לֶעכְצְטְצֶען אוּן מִיר וִוילְן מְקַיֵּם זַיין אַלֶעס וואס דֶער בַּאשֶׁעפֶער פָאדֶערְט פון אונז.

דֶערִיבֶּער זאָגן אוּנְז חז"ל (ברכות ו. קידושין מ.) אָמַר רַב אַשִׁי חָשַׁב אָדָם לַעֲשׂוֹת מִצְוָה וְנֶאֱנַס וְלֹא עֲשָׂאָהּ אויב מען האָט גֶעוָואלְט מְקַיֵּם זַיין אַ מִצְוָה, אוּן מען האָט נִישְׁט גֶעקֶענְט, מַעֲלֶה עָלָיו הַכָּתוּב כְּאִלּוּ עֲשָׂאָהּ וֶוערְט דאָס גֶערֶעכְנְט כְּאִלּוּ מען האָט מְקַיֵּם גֶעוֶוען דֶער מִצְוָה אֲפִילוּ מען האָט עס בְּפֹעַל נִישְׁט גֶעטוּן, וִויבַּאלְד דֶער עִיקָר סִבָּה פַארוָואס דֶער רִבּוֹנוֹ שֶׁל עוֹלָם פָאדֶערְט פון כְּלַל יִשְׂרָאֵל צוּ טוּן מִצְוֹת, אִיז צוּלִיב דֶער רָצוֹן צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶעם בַּאשֶׁעפֶער'ס בַּאפֶעל, אוּן טַאקֶע דֶערְפַאר וֶוען מען אִיז מְקַיֵּם אַ מִצְוָה אָן קֵיין גֶעפִילְן פון הִשְׁתּוֹקְקוּת, רֶעכְנֶען דאָס חז"ל (תיקוני זוהר כה:) כְּאִלּוּ מען האָט נִישְׁט מְקַיֵּם גֶעוֶוען דִי מִצְוָה בִּשְׁלֵמוּת.ג

דֶער סֵדֶר הָעוֹלָם אִיז, וֶוען עס קוּמְט אוּנְטֶער אַ מִצְוָה, צוּם עֶרְשְׁט אִיז דָא א בְּרֶען אִין אַ פְלַאם צוּ מְקַיֵּם זַיין דִי מִצְוָה, אָבֶער מִיט וואס מֶער צַייט עס גֵייט פַארְבַּיי וֶוערְט דֶער חֵשֶׁק אוּן גְלוּסְטֶענִישׁ צוּם מִצְוָה אַבִּיסְל אוֹיסְגֶעוֶועפְּט אוּן צוּבִּיסְלֶעךְ צוּגֵייט דֶער בְּרֶען אוּן דֶער הִשְׁתּוֹקְקוּת, דֶערִיבֶּער – זאָגט רֶבִּי ר' אֱלִימֶלֶךְ זי"ע – וִוי נאָר אַבְרָהָם אָבִינוּ האָט גֶעהֶערְט וִוי דֶער בַּאשֶׁעפֶער זאָגט אִים "גֵיי נֶעם דַיין זוּן יִצְחָק", האָט עֶר מוֹרָא גֶעהַאט אַז עֶר גֵייט פַארְלִירְן דִי חֵשֶׁק אוּן בְּרֶען, וִויבַּאלְד עס גֶעדויעֶרְט דְרַיי טֶעג בִּיז עֶר גֵייט קֶענֶען מְקַיֵּם זַיין דִי מִצְוָה, האָט עֶר גְלַייךְ גֶענוּמֶען הֶעלְצֶער אוּן זֵיי גְרֵייט גֶעמַאכְט צוּ קֶענֶען פַארְבְּרֶענֶען, כְּדֵי נִישְׁט צוּ פַארְלִירְן דִי בְּרֶען אִין דִי הִשְׁתּוֹקְקוּת צוּ דֶער מִצְוָה.

ג. דער חתם סופר (פרשת ראה שנת תקי"ף) שרייבט גאר א שארפער לשון אויף די וואס זענען מקיים מצות השם יתברך בלויז ווייל מ'דארף דאס "פטר'ן", ער זאגט אויב די מצוה קומט אן שווער ווי אן עול פאר די מענטש, אע"פ שעובד ה' היום, אפילו ער איז מקיים אלע מצות און ער דינט דעם באשעפער, מכל מקום כיון שהמצות עליו לעול ולמשא, אבער וויבאלד די מצות זענען שווער, ער שפירט נישט קיין טעם און קיין חשק אין א מצוה, סופו לעבוד עבודה זרה רח"ל. דאס איז ליידער דער מציאות וואס מ'זעט ביי געוויסע מענטשען וואס האבן נישט קיין 'נערווען' פאר קיין מצות, מען טוט דאס נאר אבי צו יוצא זיין, און דאס ברענגט צו אז מען טרעפט אנדערע זאכן וואס צו דעם באקומט מען א חשק און א געשמאק, און אזוי גליטש מען נעבעך אראפ דעם אידישן וועג.

דֶער בַּאשֶׁעפֶער פָאדֶערְט 'רָצוֹן'

עֶנְלִיךְ צוּ דֶעם יְסוֹד שְׁטֵייט אִין סֵפֶר פְּרִי צַדִּיק (אות י) וִוי עֶר פְרֶעגְט, פַארוָואס אִיז דִי תּוֹרָה אַזוֹי מַאֲרִיךְ אִיבֶּער דִי דְרַיי מַלְאָכִים וואס אַבְרָהָם האָט אוֹיפְגֶענוּמֶען, אוּן דִי תּוֹרָה זָאגְט פִּינְקְטְלִיךְ וואס אוּן וִויפִיל עֶסְן אַבְרָהָם האָט זֵיי גֶעגֶעבְּן, אוּן וִוי שְׁוֶוער עֶס אִיז אִים אָנְגֶעקוּמֶען, וִוידֶערְאוּם דֶער עֶצֶם הַכְנָסַת אוֹרְחִים וואס אַבְרָהָם האָט שְׁטֶענְדִיג גֶעטוּן פַאר אַלֶעמֶען דָאס שְׁטֵייט נִישְׁט קְלָאר אַרוֹיס גֶעשְׁרִיבְן אִין דִי תּוֹרָה, וואס בְּעֶצֶם וָואלְט גֶעפַּאסְט אַז עֶס זָאל זַיין פַארְקֶערְט, וַוייל דִי מַלְאָכִים האָבְן אֲפִילוּ נִישְׁט גֶעדַארְפְט קֵיין עֶסְן, אוּן דָאס האָט גָארְנִישְׁט צוּגֶעבְּרֶענְגְט קֵיין פִּרְסוּם אִין כְּבוֹד שָׁמַיִם, אָבֶער וֶוען אַבְרָהָם האָט גֶעשְׁפַּייזְט הוּנְגֶערִיגֶער מֶענְטְשֶׁען אוּן זֵיי אוֹיסְגֶעלֶערְנְט צוּ דַאנְקֶען השי"ת, וואס דָאס אִיז גֶעוֶוען אַן אֶמֶת'ע חֶסֶד אוּן אַ קִדּוּשׁ הַשֵּׁם, דָאס שְׁטֵייט נִישְׁט אַרוֹיס גֶעשְׁרִיבְן אִין דִי תּוֹרָה, נָאר חז"ל טוּעֶן דָאס דַרְשְׁ'נֶען פוּן דִי פְּסוּקִים.ד

עֶרְקְלֶערְט דֶער פְּרִי צַדִּיק דֶער פְּשָׁט דֶערְפוּן, לוֹיט וואס ס'שְׁטֵייט אִין דִי תּוֹרָה (נצבים ל יד) כִּי קָרוֹב אֵלֶיךָ הַדָּבָר מְאֹד בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ לַעֲשׂוֹתוֹ דֶער בַּאשֶׁעפֶער אִיז זֵייעֶר נָאנְט אוּן דֶערִיבֶּער דאַרְף מֶען עֶרְפִילְן זַיין וִוילְן, עֶס שְׁטֵייט נִישְׁט 'וּבְמַעֲשֶׂיךָ' נָאר 'בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ' וַוייל דֶער רִבּוֹנוֹ שֶׁל עוֹלָם פָאדֶערְט פוּנֶעם מֶענְטְשׁ בְּלוֹיז אֵיין זַאךְ 'וִוילְן', אוּן דֶער אִיבְּרִיגֶע הֶעלְפְט שׁוֹין השי"ת, צוּלִיב דֶעם פַארְצֵיילְט דִי תּוֹרָה דֶער מַעֲשֶׂה פוּן דִי מַלְאָכִים צוּ וַוייזְן דֶערְמִיט אַז דֶער עִיקָר וואס עֶר וִויל פוּן אוּנְז אִיז חֵשֶׁק אוּן וִוילְן צוּ מְקַיֵּם זַיין דֶעם וִוילְן פוּן בַּאשֶׁעפֶער.

דֶערִיבֶּער פַארְצֵיילְט דִי תּוֹרָה בַּאֲרִיכוּת דֶער גַאנְצֶע פָּרָשָׁה פוּן דִי מַלְאָכִים מִיט אַלֶע אֵיינְצְלְהֵייטְן, וַוייל דִי תּוֹרָה וִויל וַוייזְן דֶערְמִיט דֶער חֲשִׁיבוּת אַז כַּאטְשׁ אַבְרָהָם אִיז גֶעוֶוען שְׁוַואךְ אוּן קְרַאנְק, אִיז עֶר אַרוֹיס גֶעקוּמֶען אִין דִי שְׁוֶוערֶע הִיצְן צוּ זוּכְן פַאר אַ גַאסְט, וַוייל עֶס האָט גֶעבְּרֶענְט אִין אִים אַ קָאפּ אוּן אַ בְּרֶען צוּ קֶענֶען מְקַיֵּם זַיין אַ מִצְוָה, אַנְדֶערְשׁ אִיז אָבֶער וֶוען אַבְרָהָם אִיז גֶעוֶוען גֶעזוּנְט אוּן גֶעגֶעבְּן צוּ עֶסְן פַאר יֶעדֶער דוּרְכְגֵייעֶר, בְּרֶענְגְט דָאס נִישְׁט אַזוֹי שְׁטַארְק אַרוֹיס דֶער חֵשֶׁק אוּן הִתְלַהֲבוּת וואס אַבְרָהָם האָט גֶעהַאט צוּ אַ מִצְוָה.ה

ד. חז"ל (סוטה י.) לערנען דאס ארויס פונעם פסוק (כא לג) ויקרא בשם ה', אז אברהם פלעגט אריין רופן יעדער דורכגייער און אים געשפייזט, און ווען די געסט האבן געפארטיגט זייער מאלצייט פלעגן זיי בענטשען אברהם אבינו, האט אברהם זיי געזאגט "בענטשט נישט מיך! בענטשט פאר דער וואס האט באשאפן די עסן און טרונקען!" אזוי האט ער פארשפרייט דעם באשעפער'ס נאמען.

ה. דער סקולענער רבי זי"ע דער נועם אליעזר זי"ע האט געזאגט א טייער ווארט, עס שטייט אנפאנג פרשה (יח א) והוא יושב פתח האוהל 'כחום היום' אברהם איז געזעצן אין די היצן און געווארט פאר געסט. לכאורה דארף מען פארשטיין פארוואס האט זיך אברהם אזוי שטארק געמוטשעט, עס איז נישטא קיין געסט, איז נישט! נאר די תירוץ שטייט אין פסוק 'כחום היום' די טאג האט אים געברענט, אברהם האט געטראכט "יא, טאקע ריכטיג אז איך האב נעכטן געטון חסד, און איך וועל נאך מאכן חסדים מארגן און איבער מארגן, אבער וואס איז מיט היינט?! וואס וועט זיין מיטן היינטיגן טאג, 'דער טאג' ברענט!"

וַיָּמָל אַבְרָהָם אֶת יִצְחָק בְּנוֹ

גְלַייךְ פוּן וֶוען יִצְחָק אִיז גֶעבּוֹירְן האָט אַבְרָהָם אָבִינוּ אַ גַאנְצֶע צַייט גֶעשְׁטְרֶעבְּט צוּ מַלְ'ן זַיין זוּן יִצְחָק, אָבֶער דֶער אֵייבֶּערְשְׁטֶער האָט אִים גֶעהֵייסְן וַוארטְן בִּיז דֶער אַכְטֶע טָאג, אָבֶער פוּנְדֶעסְט וֶועגְן זָאגְט דֶער סִדּוּרוֹ שֶׁל שַׁבָּת (חלק ב' דרוש ד' פרק ב אות ה) שְׁטֵייט אִין דִי תּוֹרָה וַיָּמָל אַבְרָהָם אֶת יִצְחָק בְּנוֹ בֶּן שְׁמֹנַת יָמִים, עֶס שְׁטֵייט נִישְׁט שְׁמוֹנָה יָמִים אַז אַבְרָהָם האָט גֶע'מַלְ'ט יִצְחָק אִין דִי אַכְטֶע טָאג, נָאר סְ'שְׁטֵייט שְׁמוֹנַת יָמִים עֶר האָט אִים גֶע'מַלְ'ט פַאר אַכְט טֶעג, וַוייל דֶער בְּרֶען אוּן דֶער חֵשֶׁק וואס עֶר האָט גֶעהַאט דִי גַאנְצֶע אַכְט טֶעג, וֶוערְט גֶערֶעכְנְט כְּאִלּוּ עֶר האָט אִים גֶע'מַלְ'ט יֶעדְן טָאג פוּן וֶוען עֶר אִיז גֶעבּוֹירְן בִּיז עֶר האָט אִים פַאקְטִישׁ גֶע'מַלְ'ט, דֶער אֵייבֶּערְשְׁטֶער האָט מְצָרֵף גֶעוֶוען זַיין מַחֲשָׁבָה לְמַעֲשֶׂה.ו

ו. עס איז באקאנט אז דער בארדיטשובער זי"ע האט געווארט א גאנצע נאכט סוכות צו קענען מקיים זיין די הייליגע מצות פון 'ד' מינים' ביז עס איז געווארן אינדערפרי פון גרויס התלהבות איז ער צוגעלאפן צום אתרוג נישט כאפנדיג ווי זיין האנט האט זיך אריין געקלאפט אין א גלאז'נע שאפע און ס'האט זיך גענומען רינען בלוט פון זיינע פינגער'ס.

וְאָנֹכִי עָפָר וָאֵפֶר

אִין סֵפֶר בֵּית רַבִּי (פרק כב) וֶוערְט גֶעבְּרֶענְגְט אַ שְׁמוּעֶס וואס דִי שַׁמָּשִׁים פוּן דִי בַּעַל הַתַּנְיָא האָבְן גֶעהַאט צְוִוישְׁן זִיךְ,ז זֵיי האָבְן גֶעפְרֶעגְט "וואס אִיז דֶער גְרוֹיסֶע קוּנְץ פוּן דִי נִסָּיוֹן הָעֲקֵדָה, וֶוען דֶער רִבּוֹנוֹ שֶׁל עוֹלָם וָואלְט וֶוען אוּנְז גֶעהֵייסְן מַקְרִיב זַיין אַ קִינְד, וָואלְטְן מִיר דֶען דָאס נִישְׁט גֶעטוּן?"

אֵיינֶער פוּן דִי שַׁמָּשִׁים האָבְן זִיךְ אָנְגֶערוּפְן מִיט אַ גֶעוַואלְדִיגֶע דֶערְהֶער; יֶעדֶער אִיד, – אֲפִילוּ גָאר גְרוֹיסֶע צַדִּיקִים – וֶוען דֶער אֵייבֶּערְשְׁטֶער וֶועט בַּאפֶעלְן צוּ מַקְרִיב זַיין אַ קִינְד אוֹיפְן מִזְבֵּחַ, וֶועט דָאס יֶעדֶער אִיד טַאקֶע מְקַיֵּם זַיין מִיט אַ גֶעוַואלְדִיגֶע שִׂמְחָה אוּן מִיט אַ גֶעפִיל אַז מֶען עֶרְפִילְט דֶעם וִוילְן פוּן הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא, אָבֶער וֶוען עֶס קוּמְט אַ בַּאפֶעל פוּן השי"ת צוּ אַראָפּ נֶעמֶען דֶעם קִינְד פוּנֶעם מִזְבֵּחַ אוּן דָאס נִישְׁט שַׁחְטְ'ן, וֶועט דֶער שִׂמְחָה זַיין נָאכְמֶער גְרֶעסֶער, אוּן אִין דִי שִׂמְחָה וֶועט אוֹיךְ זַיין אַבִּיסְל אַרַיין גֶעמִישְׁט אַן אֵייגֶענֶע פְרֵייד אַז לְמַעֲשֶׂה האָט מֶען נִישְׁט גֶעדַארְפְט מַקְרִיב זַיין דֶעם קִינְד, דֶער אֵייגֶענֶע נְגִיעָה פוּן שִׂמְחָה אִיז עֶטְוָואס מֶער וִוי דֶעם שִׂמְחָה שֶׁל מִצְוָה, אָבֶער בַּיי אַבְרָהָם אָבִינוּ אִיז סַיי דֶער אַרוֹיף לֵייגְן יִצְחָק, אוּן סַיי אִים אַראָפּ נֶעמֶען, גֶעוֶוען גֶענוֹי דֶער זֶעלְבֶּע, וֶוען דֶער מַלְאָךְ האָט גֶעזָאגְט "אַבְרָהָם אַבְרָהָם, אַל תִּשְׁלַח יָדְךָ אֶל הַנַּעַר וְאַל תַּעַשׂ לוֹ מְאוּמָה רִיר נִישְׁט צוּ דֶעם קִינְד אוּן זַיי אִים נִישְׁט מַקְרִיב אוֹיפְן מִזְבֵּחַ", אִיז דֶער שִׂמְחָה גֶעוֶוען אֵיינִיג, מִיט דֶער זֶעלְבֶּע מָאס חֵשֶׁק אוּן תְּשׁוּקָה אַז עֶר אִיז מְקַיֵּם דֶעם צִוּוּי הַשֵּׁם, סַיי דָאס אַרוֹיף לֵייגְן יִצְחָק אוֹיף דִי מִזְבֵּחַ אוּן סַיי דָאס אַראָפּ נֶעמֶען האָט עֶר גֶעשְׁפִּירְט פִּינְקְט דֶער זֶעלְבֶּע שִׂמְחָה אוּן חֵשֶׁק, אַ שִׂמְחָה אוּן אַ גֶעפִיל אַז עֶר אִיז יֶעצְט מְקַיֵּם דֶעם רְצוֹן הַשֵּׁם, אָן קֵיין שׁוּם אֵייגֶענֶע גֶעפִילְן אַרַיין גֶעמִישְׁט, בְּלוֹיז דֶער שִׂמְחָה אַז עֶר האָט דֶער זְכִיָּה צוּ עֶרְפִילְן דֶעם רְצוֹן הַשֵּׁם אוּן טוּן דָאס וואס דֶער בַּאשֶׁעפֶער וִויל פוּן אִים. אַט דָאס אִיז אַ בַּייְשְׁפִּיל פוּן בִּכְלַל נִישְׁט הָאבְּן קֵיין אֵייגֶענֶע וִוילְן, נָאר מְבַטֵּל זַיין דֶעם גַאנְצֶע רָצוֹן צוּם בַּאשֶׁעפֶער'ס רָצוֹן.ח

ז. גאר אסאך מענטשען פלעגן אנקומען צום הויף פונעם בעל התניא, אבער בלויז געציילטע תלמידים האבן געהאט דער זכיה צו ווערן אנגערופן תלמידים, און אלע אנדערע וואס פלעגן זיך דארטן דרייען, זענען געווען שמשים זיי האבן צוגעהאלפן מיט דער ווירטשאפט אינעם שטוב, און ארויסגעהאלפן דער בעל התניא מיט זיינע תלמידים מיט אלע זייער געברויכן, די שמשים פלעגט מען רופן 'די רובניקעס'. ביינאכט זענען דריי תלמידים געקומען אנהייצן די אויווען אין דער שטוב ווי דער בעל התניא איז געשלאפן, און דער בעל התניא האט זיך צוגעהערט ווי זיי רעדן צווישן זיך און איינער האט געפרעגט אט דער קשיא.

ח. דער קדושת לוי שרייבט אויך דער זעלבע מהלך, עיי"ש. אן אנדערע גבאי פונעם בעל התניא האט געענטפערט, אז היינט צוטאגס וואס מיר פארמאגן דער כח פון אונזער זיידע אברהם וואס איז געווען גרייט צו מקריב זיין זיין אייגן קינד, איז שוין טאקע נישט קיין וואונדער פארוואס אונז זאלן דאס קענען בייקומען, אבער אברהם איז דאך געווען א זון פון תרח, ער האט געלעבט אין א דור וואס איז געווען אנגעפילט מיט עבודה זרה און ער האט זיך געשטארקט, אט דאס איז געווען דער נסיון. האט זיך א צווייטע אנגערופן, מען קען נישט אזוי זאגן, וויבאלד אברהם האט דאך שוין אנערקענט אינעם באשעפער אלס קליין קינד, און דער באשעפער האט אים שוין געהאט אויסגעפרואווט מיט פיל אנדערע נסיונות ביז אהין, א וודאי האט ער דאס געקענט בייקומען, נאר דער פשט דערפון איז, דער אייבערשטער האט נישט געזאגט פאר אברהם "אט שוין שוין" נעם איצט דיין זון יצחק, אבער מיט דעם אלעם איז אברהם באלד געגאנגען בזריזות אזוי ווי עס שטייט אין פסוק וישכם אברהם בבוקר. ווען דער בעל התניא האט געהערט די שמועס צווישן די רובינקעס, האט ער געזאגט "יעדע האט געזאגט א מהלך לויט וואס זיי האבן געהאלטן דערביי".

וּוילן פֿונעם באַשעפֿער, זיי מקיים דעם רְצוֹן השם, כְּרְצוֹנְךָ אַזוי שטאַרק ווי דו ווילסט דיין אייגענע באַדערפֿענישן, ווען איינער בויעט זיך אַ הויז, אָדער ער קויפֿט אַ געוויסע חפץ וועט ער דאָס טון פונקט אַזוי ווי ער וויל, מיטן פֿולסטן חֶשֶׁק, און ער וועט נישט שפּאָרן קיין געלט, גענוי אַזוי דאַרף זיין ווען מען איז מקיים אַ מִצְוָה, ווען עס קומט אונטער אַ צִוּוּי ה' דאַרף מען דאָס מאַכן מיטן גרעסטן ווילן און חֶשֶׁק, מְבַטֵּל זיין אַלע אייגענע רְצוֹנוֹת, און טון אַזוי ווי דער באַשעפֿער וויל.ט

אונזער עֲבוֹדָה איז צו גיין שטאַפּלווייז בְּהַדְרָגָה, ווען עס קומט אונטער אַ מִצְוָה, דאַרף מען דאָס מקיים זיין מיטן גרעסטן מאָס שִׂמְחָה און חֶשֶׁק, ווען מען שטייט אויף אינדערפֿרי, דאַרף מען גלייך שטרעבן צו לייגן טַלִּית און תְּפִלִּין, די זְכִיָּה אַז דער אייבערשטער האָט אונז געגעבן אַ מִצְוָה צו לייגן תְּפִלִּין, דאַרף אַוועק שטופּן אַלע זייטיגע און אַלע אייגענע געברויכן, עס דאַרף ווירבלען און קאָכן אַ תְּשׁוּקָה צו קענען מאַכן אַ בְּרָכָה אויף די הייליגע תְּפִלִּין, און מיט יעדן פֿאַרביי גייענדע מינוט וואָס מען האָט זיך נאָכנישט געשטעלט דאַווענען, דאַרף דאָס אַביסל ציפּן, און מען מעג זיך פֿרעגן "מָתַי יָבוֹא לְיָדִי וַאֲקַיְּמֶנָּה" ווען וועל איך שוין האָבן די זְכִיָּה צו קענען עֶרפֿילן דעם ווילן פֿונעם בּוֹרֵא עוֹלָם"?!

ווען מען אַרבעט בְּהַדְרָגָה צוביסלעכווייז, מען באַקט אַריין אין זיך אַ בְּרֶען און אַ חֶשֶׁק צו אַ מִצְוָה, ווערט דער גאַנצע זֶעל דערהויבן, מען ווערט אַ נייע מענטש, יעדע מִצְוָה באַקומט אַ נייע אָפּטייטש, און די מִצְוָה ווערט פֿיל שענער און גרעסער ביים באַשעפֿער, ביז מען קומט אָן צו קענען מקיים זיין אַ מִצְוָה בִּשְׁלֵמוּת בְּכָל פְּרָטֶיהָ, מען וואַרט שוין פֿאַר אַ געלעגנהייט צו קענען עֶרפֿילן דעם באַשעפֿער'ס ווילן, לַעֲשׂוֹת רְצוֹן אָבִינוּ שֶׁבַּשָּׁמַיִם.

ט. ג' טבת תרנ"ב איז ארויס געקומען א באפעל פונעם הויפט מיניסטער אין רוסלאנד, וואס האט אנטהאלטן א געזעץ אקעגן די לימודים אין ישיבת וואלוזשין, עטליכע פאדערונגען פון די רשעות'דיגע מדינה, צווישן די געשריבענע געזעצן איז געווען אז ביינאכט טאר מען נישט לערנען, און דער ישיבה דארף זיין צוגעשפארט, במשך די טאג מעג מען נאר לערנען צען שעה, וואס אין דעם איז אריין גערעכנט זעקס שעה לימודי חול והשכלה, פון ניין אזייגער אינדערפרי ביז דריי נאכמיטאג טאר מען נישט לערנען קיין הייליגע לימודים, און די אייגענשטעלטע דארפן זיין שטודירט און באהאווענט אין אלע עניני השכלה, רח"ל. ווען די געזעץ איז ארויס געקומען, האבן די הנהלת הישיבה באלד צאמגערופן אן אסיפה אין שטאט ווילנא, וואו עס האבן זיך באטייליגט דער ראש הישיבה הגאון דער נצי"ב, און צו דעם איז אויך אנגעוועזן געווען זיין זון רבי חיים ברלין, און זיין איידעם רבי רפאל שפירא דער דעמאלטדיגע רב אין בוברויסק, דער בית הלוי און זיין זון הגאון רבי חיים, רבי חיים עוזר וואס איז דעמאלטס געווען ראב"ד אין שטאט ווילנא, און רבי צבי הירש רבינוביץ, דער זוהן פון הגאון רבי יצחק אלחנן ספקטור אב"ד קובנא, ווי זיי האבן אלע דן געווען בעניני השעה וואס דער דעת תורה דארף צו זיין אין אזא מצב, ווען אינמיטן האט זיך דער בית הלוי אויפגעשטעלט און איבער געהאקט דער עולם מיט זיינע שארפער רייד, און מיט א קול געשטיקט פון טרערן האט ער געזאגט "חס וחלילה! אז אונז זאלן מסכים זיין צו דער גזירה פון דער מלכות הרשעה, דער באשעפער האט אונז באפוילן והודעתם לבניך ולבני בניך דער באשעפער האט ארויף געלייגט א חיוב אויף אונז צו לערנען תורה מיט אונזער תלמידים, דער ווילן פון השי"ת איז אז אונז זאלן ממשיך זיין צו אויסלערנען פאר אונזער קינדער די תורה און דאס ווייטער איבער געבן פון איין דור צום קומענדיגע דור, אבער דאס איז דוקא ווען די תורה ווערט איבערגעגעבן אזוי ווי מיר האבן דאס באקומען כמסורה מסיני, און אויב אונז קענען דאס נישט אויספירן, דער רעגירונג לאזט נישט לערנען, דעמאלטס איז דער רצון השם יתברך אז אונז זאלן פארשפארן דעם ישיבה, אונז דארפן זיך נישט זארגן אויף דעם הבטחה לא תשכח מפי זרעו, ווייל דער גאנצע סיבה פארוואס אונז האבן א ישיבה איז בלויז ווייל דאס איז דער רצון השם, אצינד ווען דער רצון השם איז אז עס זאל נישט זיין קיין ישיבה, איז נישטא קיין ישיבה! דער באשעפער וויל נישט אז אונז זאלן זיין פארלענגער פאר די תלמידים ווי אזוי דער רוסישער רעגירונג וויל, דעריבער דארף מען טון דעם רצון השם און זען וואס דער אייבערשטער וויל פון אונז און דאס איז וואס מיר דארפן טאן". (הראשון לשושלת בריסק עמוד 147)