נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ כִּדְמוּתֵנוּ: (א', כ"ו) שטייט אין מדרש (בראשית פ"ח מ"ח) בְּשָׁעָה שֶׁבָּא מֹשֶׁה לִכְתֹּב אֶת הַתּוֹרָה, כֵּיוָן שֶׁהִגִּיעַ לַפָּסוּק הַזֶּה נַעֲשֶׂה אָדָם וְכוּ' הָא יֵחַדוּת' צִוּוּי רְשׁוּיוֹת, אָמַר לְפָנָיו: רִבּוֹן הָעוֹלָמִים! מָה אַתָּה נוֹתֵן פִּתְחוֹן פֶּה לַמִּינִים לִטְעוֹת, קומט אויס אז דאס וועט פארשטארקן זייער גלויבן? אָמַר לוֹ הַקָּבָּ"ה: כְּתֹב! וְהָרוֹצֶה לִטְעוֹת יִטְעֶה, ווער עס וויל זיין טועה זאל ער טראכטן אזוי עכ"ד המדרש. עס שטייט אין ספר הואיל משה (הגאון רבי משה תאומים אבד"ק האראדענקא מחבר ספרי דבר משה ואוריין תליתאי) אז דער אויבערשטער האט דא געזאגט צו משה אז דער וואס האט די ריכטיגע אמונה אז אין עוד מלבדו און זוכט דעם אמת וועט נישט טראכטן אזוי, אבער דער וואס זוכט נישט דעם אמת און זוכט נאר וואס איז פאלש, האט דער אויבערשטער נישט קיין עצה פאר זיי ע"כ, שטייט אין די ספרים הק' אז דער טעם פון דעם פרעגן איז געווען צו ווייזן די מדה פון ענווה פון אויבערשטן אז מיר זאלן זיך אפלערנען פון דעם, דעריבער האט ער געפרעגט א עצה אפילו פון די מלאכים וואס זענען נישט אין אזא מדריגה, און דער טעם איז ווייל דער אויבערשטער איז חותמו אמת, און ביי א מענטש וואס גייט מיט אמת איז נישטא קיין גרעסערע אדער קלענערע ביי אים ווייל אלע זענען גלייך, דעריבער איז אזא מענטש שטענדיג מיט ענווה, און משה איז דאך געווען דער גרעסטער עניו אויפן וועלט, האט פארשטאנען דעם תשובה פון אויבערשטער הָרוֹצֶה לִטְעוֹת יִטְעֶה, ווייל משה אמת ותורתו אמת. (בבא בתרא דף ע"ד, ע"א) און כעין זה האבן מיר געברענגט אין פרדס יהודה (פ' בהעלותך תשפ"ו) וַיִּצְעַק מֹשֶׁה אֶל ה' לֵאמֹר קֵל נָא רְפָא נָא לָהּ: (י"ב יג) פירש"י לָמָּה לֹא הֶאֱרִיךְ, שֶׁלֹּא יֹאמְרוּ בִּשְׁבִיל אֲחוֹתוֹ הוּא מַעֲמִיד תְּפִלָּה, וְאִלּוּ מִתְפַּלֵּל לְאַחֵר מִתְפַּלֵּל כָּל כָּךְ? דָּבָר אַחֵר שֶׁלֹּא יֹאמְרוּ יִשְׂרָאֵל אֲחוֹתוֹ עוֹמֶדֶת בְּצָרָה וְהוּא עוֹמֵד וּמַרְבֶּה בִּתְפִלָּה. פרעגט די וועלט אויף רש"י און דעם מדרש, פארוואס דארף מען מסביר זיין דעם טעם פארוואס משה האט נישט מאריך געווען, איז וועגן וואס די אידן וועלן זאגן, און נישט אז משה רבינו האט געטראכט אז זיין שוועסטער איז בצער דעריבער האט ער נישט מאריך געווען בתפלה, און נישט צוליב וואס די אידן וועלן זאגן? נאר מען קען זאגן א חידוש אז משה רבינו האט געוואוסט אז ער וועט מתפלל זיין פאר מרים וועט דער אויבערשטער אים גלייך צוהערן זיין תפילה, און בכדי אז ער האט גערעדט אז זי זאל ווערן א מצורעת, און אז משה וועט איר מוחל זיין וועט זי ווערן אויסגעהיילט, דעריבער האט משה נישט מאריך געווען בתפלה, נאר משה רבינו האט פריער געמאכט א חשבון פאר זיך וואס טוט מען דא! אויב ער וועט מאריך זיין בתפלה, וועלן די אידן זאגן אז ער איז מצער זיין שוועסטער, און אויב ער וועט מקצר זיין בתפילה, וועלן די אידן זאגן אז ער מאכט א שנעלע תפילה כדי דער אויבערשטער זאל אים נישט צוהערן און אזוי וועט משה האבן נקמה אין מרים ח"ו, דעריבער האט משה פארשטאנען אז דא מוז ער גיין בדרך אמת, אז ער דארף מאכן א קורצע תפילה, און דער אויבערשטער וועט אים גלייך ענטפערן, ממילא איז דער מדרש גוט, משה האט מתפלל געווען א קורצע תפילה, ווייל די אידן וועלן סיי ווי זאגן פארקערט פון וואס משה טוט, דעריבער איז משה געגאנגען לויט דעם אמת און געמאכט א תפילה קצרה, ווייל דער אויבערשטער וועט אים ענטפערן מיט א תפילה קצרה אויך. (איזן האזדחי הגאון רבי אברהם ראפפורט) דאס זעלבע איז געווען ביי נַעֲשֶׂה אָדָם אז מען דארף גיין מיטן אמת און זיין א עניו, און נישט טראכטן וואס די מענטשן וועלן זיך טועה זיין און טראכטן. (שמח זבולון תשפ"ז)
וואס איז געווען די טענה פון קין זיך פטרן פון הרגענען הבל?
וַיֹּאמֶר ה' אֶל קַיִן אֵי הֶבֶל אָחִיךָ וַיֹּאמֶר לֹא יָדַעְתִּי הֲשֹׁמֵר אָחִי אָנֹכִי: וַיֹּאמֶר מֶה עָשִׂיתָ קוֹל דְּמֵי אָחִיךָ צֹעֲקִים אֵלַי מִן הָאֲדָמָה: (ד י) פרעגן אלע אויף קין איז דען מעגליך אז ער האט געוואלט אפנארן דעם אויבערשטן און זאגן כאילו ער ווייסט נישט וואס איז געשען און אז ער האט נישט געהארגעט הבל? אויך וואס איז קין מוסיף און זאגט הֲשֹׁמֵר אָחִי אָנֹכִי עס וואלט געווען גענוג צו ענטפערן לֹא יָדַעְתִּי? אויך איז שווער וואס איז די כוונה פון קוֹל דְּמֵי אָחִיךָ צֹעֲקִים אֵלַי "מִן הָאֲדָמָה" וואס איז דעם דגוש פון אֲדָמָה עס וואלט געווען גענוג קוֹל דְּמֵי אָחִיךָ צֹעֲקִים אֵלַי? נאר מען קען דאס מסביר זיין לויט וואס דער הייליגער אור החיים איז מסביר א שיינעם מהלך דא, וְקַיִן הָיָה עֹבֵד אֲדָמָה: (ד ב) אז קין איז געווען א בקי אין די חכמה פון די אדמה און עס שטייט אין מדרש (קהלת רבה א ד) אז עס זענען דא איברים אויף די אדמה וואס אין פארשידענע פלעצער קענען זיי דארט איינשלינגען מענטשן וואס גייען דארטן, און קין האט געהאט די כוונה ער וועט איינרעדן הבל צו קומען אין פעלד און אים פירן צו די פלאץ וואס שלינגט איין א מענטש און אזוי וועט ער נישט הרגענען הבל בידים און זיין פטור, עכ"ד האוה"ק הק' ע"ש. ערליכע בירור, און די ווערטער זענען געבויט אויף די גמ' (סנהדרין דף ע"ז ע"א) אמר רבא כפתו מעץ האס געבונדן א מענטש, און ומת ברעב, איז ער פטור, אויך אין כפתו לפני ארי, און דער מענטש איז געשטארבן איז ער פטור, ווייל ער איז נאר א גורם און נישט געהארגעט בידים, איז יעצט דאס וואס קין האט געזאגט הֲשֹׁמֵר אָחִי אָנֹכִי, ווייל אויב קין וואלט געווען א שומר וואלט ער געווען חייב אפילו אויף א גרמא אזוי ווי עס שטייט אין שו"ת חת"ס (חו"מ ק"נ) און אין מהר"ש (חו"מ ח"ב סי' ק"י) און שאלות יעב"ץ (סי' פ"ה) אבער ווייל ער איז נישט געווען א שומר האט ער געהאלטן אז ער איז נאר א גרמא און איז פטור, אבער באמת איז דאס נאר פטור מדיני אדם אבער חייב בדיני שמים דעריבער האט אים דער אויבערשטער דאס אויסגעלערנט קוֹל דְּמֵי אָחִיךָ "צֹעֲקִים אֵלַי", פאר מיר אין שמים האטסט געזינדיגט און דארפסט באקומען א עונש, קומט אויס אז קין האט חלילה נישט געמיינט אפנארן דעם אויבערשטן, נאר ער האט געהאלטן אז ער איז נאר געווען א גורם און איז פטור. (ספר אשל אברהם רב אברהם יצחק אויפשפיץ, דעעש תר"ץ הסכמת כנסת יחזקאל)
חילוק פון דעם לשון פון קין און פון הבל
וַיְהִי מִקֵּץ יָמִים וַיָּבֵא קַיִן מִפְּרִי הָאֲדָמָה מִנְחָה לַה' וְהֶבֶל הֵבִיא גַם הוּא מִבְּכֹרוֹת צֹאנוֹ: (ד' ג') פארוואס ביי הבל שטייט מִבְּכֹרוֹת צֹאנוֹ, פון זיין צאן, אבער ביי קין שטייט "מִפְּרִי הָאֲדָמָה" פון די ערד און נישט "מִפִּרְיוֹ אָדָמָתוֹ" פון זיין ערד? נאר אדם הראשון האט נאך דעמאלטס געלעבט, האט די גאנצע ערד באלאנגט צו אים, דעריבער שטייט הָאֲדָמָה, די ערד, און נישט זיין ערד, משא"כ די צאן האבן יא באלאנגט צו הֶבֶל, דעריבער שטייט מִבְּכֹרוֹת צֹאנוֹ, זיין צאן. (כבודה של תורה)