אִין נָבִיא וֶוערְט דֶערְצֵיילְט וִוי אַזוֹי עֶס הָאט אוֹיסְגֶעזֶען דִי עֶרְשְׁטֶע רֹאשׁ הַשָּׁנָה נָאךְ וָואס דִי אִידְן זֶענֶען אַרויף גֶעקוּמֶען פוּן גָּלוּת בָּבֶל מִיט עֶזְרָא אוּן נְחֶמְיָה, וִוי פָאלְגֶענְד. עֶזְרָא הַסּוֹפֵר הָאט פָארְגֶעלֵיינְט אַ חֵלֶק פוּן דִי תּוֹרָה, אוּן כְּלַל יִשְׂרָאֵל הָאט זִיךְ גֶענוּמֶען וַויינֶען אוֹיף וָואס זֵיי זֶענֶען אַזוֹי וֶוייט פוּן דִי תּוֹרָה אוּן אַז הָאבְּן נִישְׁט גֶעפָאלְגְט אַלֶעס וָואס שְׁטֵייט אִין דִי תּוֹרָה. בַּאמֶערְקְנְדִיג דָאס, הָאבְּן עֶזְרָא אוּן נְחֶמְיָה מְחַזֵק גֶעוֶוען דִי אִידְן זָאגֶענְדִיג הַיּוֹם קָדוֹשׁ הוּא לה' אֱלֹקֵיכֶם די הֵיינְטִיגֶע טָאג, רֹאשׁ הַשָּׁנָה, אִיז אַ הֵיילִיגֶע טָאג. אַל תִּתְאַבְּלוּ וְאֵל תִּבְכּוּ אִיר זָאלְט נִישְׁט וַויינֶען אוּן קְלָאגְן. וַוייטֶער שְׁטֵייט אִין פָּסוּק (שם י) אַז נְחֶמְיָה הָאט גֶעזָאגְט פַאר כְּלַל יִשְׂרָאֵל לְכוּ אִכְלוּ מַשְׁמַנִּים וּשְׁתוּ מַמְתַקִים וְגוֹ' כִּי קָדוֹשׁ הַיּוֹם לַאֲדֹנֵינוּ, וְאֵל תֵּעָצֵבוּ, כִּי חֶדְוַת ה' הִיא מָעֶזְכֶם - גֵייטְס עֶסְן אוּן טְרִינְקֶען, ווייל הֵיינְט אִיז אַ הֵיילִיגֶע אוּן טָאג. אוּן זֵייטְס נִישְׁט צוּבְּרָאכְן, וֵוייל דִי פְרֵיילִיכְקֵייט פון השי"ת טוהט אֵייךְ שְׁטַארְקְן.
דִי פָּסוּק אַז זֵיי זָאלְן זֵיי נִישְׁט קְלָאגְן אוּן זֵיין טְרוֹיעֶרִיג, זֵיי הָאבְּן דָאךְ גֶעוֶויינְט פַאר אַ גוּטֶע סְבָּה – וֵוייל זֵיי הָאבְּן נִישְׁט רִיכְטִיג מְקַיֵים גֶעוֶוען דִי תּוֹרָה. זֵייעֶר גֶעוֶויין אִין דָאךְ גֶעקוּמֶען פוּן אֶמֶתֶ'ע חֲרָטָה אוֹיף דִי עֲבֵירוֹת וָואס זֵיי הָאבְּן גֶעהַאט גֶעטוּהְן, אִיז פַארְוָואס הָאט מֶען זֵיי גֶעהֵייסְן נִישְׁט צוּ וַויינֶען?
נָאר, אוֹיב מֶען קוּקְט אַרֵרִיין אַבִּיסְל טִיפֶער אִין פָּסוּק, זֶעט מֶען אַז אִין דִי רֵייד פוּן דִי נְבִיאִים לִיגְט דִי סְבָּה פַארְוָואס מֶען הָאט אָנְגֶעזָאגְט מֶער נִישְׁט צוּ וַויינֶען; דִי נָבִיא הָאט זֵיי גֶעזָאגְט " קָדוֹשׁ הַיּוֹם לַאֲדֹנֵינוּ וְגוֹ' חֶדְוַת ה' הִיא מָעֶזְכֶם". דֶער נָבִיא הָאט זֵיי עֶרְקְלֶערְט אַז רֹאשׁ הַשָּׁנָה אִיז אַ פְרֵיילִיכֶע טָאג, אַ יוֹם טוֹב וָואס דֶער בַּאשֶׁעפֶער פְרֵיידְט זִיךְ מִיט דֶעם טָאג. כָאטְשׁ וָואס מֶען בְּרוֹיךְ אַוַודַאי תְּשׁוּבָה טוּן אוֹיף אַלֶע עֲבֵירוֹת, דַארְף אָבֶּער דֶער צוּגַאנְג צוּ דֶעם זֵיין מִיט אַ פְרֵיילִיכְן גֶעמִיט, אוּן מִיט בִּטָחוֹן אִין השי"ת אַז עֶר גִייט אוּנְז שֶׁענְקֶען אַ גוּטֶע יָאר, אָבֶּער חָלִילָה נִישְׁט זֵיין טְרוֹיעֶרִיג אוּן צוּבְּרָאכְן. ב
לִכְאוֹרָה דַארְף מֶען פַארְשְׁטֵיין דִי רֵייד פוּן דִי נְבִיאִים, פַארְוָואס טַאקֶע זָאגְט דֶער בַּעַל שֵׁם טוֹב (ראש השנה אות כט) הָאט גֶעזָאגְט, עֶס שְׁטֵייט דָאךְ אִין מִשְׁנָה 'יוֹם טוֹב שֶׁל רֹאשׁ הַשָּׁנָה', רֹאשׁ הַשָּׁנָה אִיז
ב. דער רמב"ם (מגילה וחנוכה פרק ג הלכה ו) פסק'נט אבל ראש השנה ויום הכיפורים אין בהם הלל
אַ פְרֵיילִיכֶלֶע טָאג עֶס אִיז אַ יוֹם טוֹב, און דֶער יְרוּשַׁלְמִי (ראש השנה פרק א הלכה ג) דֶערִיבֶּער זָאגְט מֶען שֶׁהֶחֱיָנוּ. אוּן דָאס וָואס רֶעכְנְט אוֹיס דֶער מַעֲלָה פוּן כְּלַל דֶער אֲרִיזַ"ל הָאט גֶעזָאגְט אַז מֶען דַארְף יִשְׂרָאֵל קֶעגְן דֶער גּוֹי, בֵּיי דֶער אֶמּוֹת הָעוֹלָם וַויינֶען אוּם רֹאשׁ הַשָּׁנָה, דָאס אִיז נָאר בֶּעפָאר זֵיי הָאבְּן אַ מִשְׁפָּט טוּעֶן זֵיי זִיךְ אָן צוּלִיבּ דֶעם גָּלוּת הַשְׁכִינָה, אוּן כְּדֵי דָאס צוּ שְׁוַוארְגֶע קְלֵיידֶער, אוּן זֵיי לָאזְן זִיךְ וַואקְסְן דֶעגְרֵייכְן דַארְף מֶען זֵיין בְּשִׂמְחָה, דֶער זֵייעֶר הָאר, אוּן זֵיי דְרֵייעֶן זִיךְ אַרוּם וַויינֶען זָאל זֵיין אַ בְּכִיָּה שֶׁל שִׂמְחָה.* פַארְבִּיטֶערְט אוּן פַארְזוֹיעֶרְט נִישְׁט וִויסנְדִיג וָואס דֶער אוֹיסְגַאנְג פוּן דֶער מִשְׁפָּט וֶועט זֵיין, אָבֶּער כְּלַל יִשְׂרָאֵל אֲפִלּוּ זֵיי הָאבְּן אַ מִשְׁפָּט פוּן לֶעבְּן, טוּעֶן זֵיי זִיךְ קְלֵיידְן שֵׁיינֶע וַוייסֶע קְלֵיידֶער, אוּן זֵיי שֶׁערְן זִיךְ אָפּ דִי הָאר אוּן זֵיי עֶסְן אוּן טְרִינְקֶען מִיט אַ פְרֵיילִיכְן גֶעפִיל, וִויבַּאלְד זֵיי וֶוייסְן אַז דֶער אֵייגֶערְשְׁטֶער גִייט זֵיי מִשְׁפְּטְ'ן צוּם גוּטְן.
דֶער אוּנְטֶערְשֵׁייד צְוִוישְׁן א איד מיט אַ גוֹי
וֶועגְן דֶעם פִירְט מֶען זִיךְ אִין רֹאשׁ הַשָּׁנָה אַסַאךְ מִנְהָגִים פוּן שִׂמְחָה, אוּן מֶען עֶסְט פֵיינֶע סְעוּדוֹת צוּ וַוייזְן אַז מִיר זֶענֶען בְּשִׂמְחָה אוּן מִיר פְרֵייעֶן זִיךְ מִיט דֶעם טָאג.
מען זאגט נישט קיין הלל אין ראש השנה און אויף יום הכיפורים, לפי שהן ימי תשובה ויראה ופחד, לא ימי שמחה 'יתירה' וויבאלד די טעג זענען טעג פון תשובה און יראה, און נישט טעג פון פארמערן שמחה און פרייד.
עס איז דאך באקאנט אז יעדן איינציג ווארט פונעם רמב"ם איז מדוייק און אויסגערעכנט, מען בויעט גאנצע דיוקים און פלפולים אויף איין ווארט און צומאל אפילו פון איין אות. איז לכאורה דארף מען פארשטיין פארוואס שרייבט דער רמב"ם שמחה 'יתירה' אז די טעג 'פארמערט' מען נישט מיט שמחה, וואס איז משמע אז אביסל שמחה זאל יא זיין. אויב זענן זיי טאקע טעג פון יראה ופחד, פאסט דאך אז מען זאל זיך אינגאנצן נישט פרייען? נאר דער פשט פון דער ווארט 'יתירה' מיינט, אז געוויס איז דא א מצוה צו זיין פרייליך און זיין בשמחה אין ראש השנה, אבער וויבאלד עס איז דאך טעג וואס מען משפט יעדן איינעם, און די טעג זענען געאייגנט צו תשובה טון, דעפאר טוט מען נישט פארמערן אסאך שמחה, אבער דאס איז זיכער אז פרייליך דארף מען זיין!
ג. דער זעלבע בחינה שטייט אין אסאך חסידישע ספרים. אין ספר ויגד יעקב (ראש השנה אות כו) ברענגט ער בשם הגה"ק רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע אז דער וויינען זאל נישט זיין מחמת אבל וצער ח"ו פון צובראכנקייט און פארווייטאגט, רק מחמת הדביקות נאר פון דביקות אין באשעפער, אזוי ווי דער טורי זהב שרייבט (או"ח סימן רפח בשם המדרש) אז די תלמידים פון רבי עקיבא האבן אים געטראפן וויינען ווען ער האט געזאגט שיר השירים אום שבת, האבן די תלמידים געזאגט "עס איז דאך שבת היינט, מען מעג דאך נישט וויינען אין שבת?" האט רבי עקיבא זיי געענטפערט "עס איז געשמאקע וויינען, עס איז א בכיה פון דביקות צום באשעפער".
דִי מִדְרָשׁ (פיסקתא דרב כהנא - פיסקא כג) זָאגְט, וְלֹא יִפָּקֵד, כִּי הוּא מִפִּטְרָא דִקְלִיפָּה וְסִטְרָא דֶער בַּאשֶׁעפֶער הָאט גֶעזָאגְט צוּ אָדָם דְדִינָא, וְאֵין לְעוֹרֵר דִין בְּיוֹם הַהוּא זֵיין הָרִאשׁוֹן: כְּשֵׁם שֶׁנִּכְנַסְתָּה לְפָנַי בְּדִין בְּיוֹם צוּבְּרָאכְן אוּן צוּקְלַאפְּט גִיבְּט אַ שְׁטַארְקֶע הַזֶּה וְיָצָאתָה בְּדִימוּס, כָּךְ עֲתִידִין בָּנֶיךָ לִהְיוֹת כֹּחַ פַאר דִי סִטְרָא אַחֲרָא אוּן עֶס אִיז נִכְנָסִין לְפָנַי בְּדִין בְּיוֹם הַזֶּה וְיוֹצְאִין בְּדִימוּס. מְעוֹרֵר דִּינִים אוֹיפְן מֶענְטְשׁ וָואס אִיז אֵימָתַי בַּחֹדֶשׁ הַשְׁבִיעִי בְּאֶחָד לַחֹדֶשׁ אַזוֹי וִוי טְרוֹיעֶרִיג. אָדָם הָרִאשׁוֹן אִיז בַּאטַאפְן גֶעוָוארְן אִין רֹאשׁ הַשָּׁנָה אוּן עֶר אִיז גֶע'מִשְׁפָּט גֶעוָוארְן לְחַיִּים, אַזוֹי אוֹיךְ טוּט דֶער בַּאשֶׁעפֶער מִשְׁפְּטְ'ן זֵיין פָאלְק יֶעדְן יָאר רֹאשׁ הַשָּׁנָה אוּן זֵיי גֵייעֶן אַרוֹיס מִיט אַ גוּטֶע מִשְׁפָּט.
דֶער רִיכְטִיגֶע צוּגַאנְג צוּ רֹאשׁ הַשָּׁנָה דַארְף זֵיין מִיט שִׂמְחָה, מֶען דַארְף זִיךְ פְרֵייעֶן מִיטְן טָאג, אוּן פוּן דֶער שִׂמְחָה טוּט זִיךְ עֶרְוֶועקְן אַ לִיבְּשָׁאפְט אִין אַ דְּבֵקוּת צוּם בַּאשֶׁעפֶער אוּן מִכֹּחַ דֶעם וַויינְט מֶען אַ בְּכִיָּה פוּן שִׂמְחָה. בְּשִׁמְךָ יְגִילוּן כָּל הַיּוֹם אִיז רָאשֵׁי תֵּבוֹת בְּכִיָּ"ה, דָאס קוּמְט אוּנְז צוּ וַוייזְן אַז מֶען דַארְף וַויינֶען אַ בְּכִיָּה שֶׁל שִׂמְחָה, אַן אֱמֶתֶ'ע גֶעוֶויין פוּן נָאנְטְקֵייט אוּן דְבֵקוּת צוּם בּוֹרֵא עוֹלָם.
יוֹם חַנֵּנוּ
דֶער שְׁפַת אֱמֶת עֶרְקְלֶערְט לוֹיט וָואס סְ שְׁטֵייט אִין גְּמָרָא (שבת קל.) כָּל מִצְוָה שֶׁקִבְּלוּ עֲלֵיהֶם בְּשִׂמְחָה, עֲדַיִן עוֹשִׂין אוֹתָהּ בְּשִׂמְחָה יֶעדֶע מִצְוָה וָואס מִיר הָאבְּן מְקַבֵּל גֶעוֶוען בְּשִׂמְחָה, טוּעֶן מִיר נָאךְ אַלְס מְקַרֵיִם זֵיין מִיטְן זֶעלְבֶּע מָאס פְרֵיילִיכְקֵייט. א' תִּשְׁרֵי וֶוען דֶער בַּאשֶׁעפֶער הָאט בַּאשָׁאפְן דֶער וֶועלְט הָאט גֶעהֶערְשְׁט אַ גֶעוַואלְדִיגֶע שִׂמְחָה, אַזוֹי דַארְף אוֹיךְ זֵיין יֶעדְן יָאר רֹאשׁ הַשָּׁנָה - דֶער טָאג וָואס מֶען אִיז מְקַבֵּל מַלְכוּת שָׁמַיִם, דַארְף מֶען זֵיין בְּשִׂמְחָה.
בֶּאֱמֶת דָארְף מֶען פַארְשְׁטֵיין, פַארְוָואס טַאקֶע אִיז רֹאשׁ הַשָּׁנָה אַ זְמַן שִׂמְחָה? מִיר וַוייסְן דָאךְ אַז חֲזַ"ל הָאבְּן מְתַכֵּן גֶעוֶוען דִי יָמִים טוֹבִים צוּלִיבּ אַ סְטֶעצִיעֶלֶע אוּרְזָאךְ וָואס הָאט פָּאסִירְט אִין יֶענֶע טָאג, פֶּסַח אִיז זְמַן חֵרוּתֵנוּ, שָׁבוּעוֹת אִיז זְמַן מַתַּן תּוֹרָתֵנוּ, אוּן סוּכּוֹת אִיז זְמַן שִׂמְחָתֵינוּ, יֶעדֶער יוֹם טוֹב הָאט זִיךְ זֵיין אֵייגְנְאַרְטִיגְקֵייט, אָבֶּער וָואס הָאט פַאסִירְט רֹאשׁ הַשָּׁנָה אַז דָאס אִיז אַ יוֹם טוֹב אַ זְמַן פוּן שִׂמְחָה?
בְּשִׁמְךָ יְגִילוּן כָּל הַיּוֹם
מֶען דַארְף גֶעדֶענְקֶען צוּ חָלִילָה נִישְׁט אַרֵיינְפַאלְן אִין אַ מַצָב פון בִּיטֶערְקֵייט אוּן נִישְׁט וִויינֶען אַ זוֹיעֶרֶע טָארְט וַויינֶען, נָאר מִיט אַ שִׂמְחָה אוּן דְּבֵקוּת. דֶער חֲתַם סוֹפֵר (דרוש לז"ך אלול ד"ה ויהי היום) שְׁרֵייבְּט גָאר שָׁארְפֶע זַאכְן פַאר דֶער וָואס וֶויינְט מִכֹּחַ עַצְבוּת אָדֶער צוּבְּרָאכְנְקֵייט, יוֹם רֹאשׁ הַשָּׁנָה – גַּם כִּי הוּא יוֹם נוֹרָא יוֹם דִין וּמִשְׁפָּט וְכוּ' מִכָּל מָקוֹם אֵינוֹ יוֹם עִצָבוֹן וְכוּ' עַצְבוּת וְשִׁבְרוֹן לֹא יִזָכֵר
נָאכְמֶער אִיז שְׁוֶוער, וִוי אַזוֹי קֶען מֶען בִּכְלַל זִיךְ פְרֵייעֶן אִין אַזָא טָאג וָואס מִיר וַוייסְן דָאךְ אַז דֶער בַּאשֶׁעפֶער עֶפְנְט אוֹיף דִי סְפָרִים אוּן עֶר קוּקְט אַרֵיין דֶערִין, אוּן עֶר טוּט מִשְׁפְּטְ'ן יֶעדְן אֵיינֶעם, עֶס פַאפְט דָאךְ אַ צִיטֶער אוּן אַ שְׁרֶעק, וֶוען
מֶען וַוייסְט אַז מֶען שְׁטֵייט פַארְ'ן מֶלֶךְ מַלְכִּי דֶערְפַאר, אֲפִלּוּ עֶס הֶערְשְׁט אַ פַּחַד אוּן הַמְּלָכִים, אוּן מֶען וַוייסְט נִישְׁט וָואס דֶער אַן אָנְגֶעצוֹיגֶענְקֵייט וָואס דֶער גּוֹרָל גִייט זֵיין, מְ'וַוייסְט נִישְׁט וָואסְפָארָא אוֹיסְגַאנְג פוּן דֶער מִשְׁפָּט גִייט זֵיין, אָבֶּער יָאר עֶס וַוארְט אוּנְז אָפּ, אָבֶּער אַזוֹיפִיל וִויבַּאלְד מִיר וַוייסְן אַז דֶער שׁוֹפֵט אִיז וַוייסְט מֶען יָא, אַז מְ'אִין לֵיידֶער אוּנְזֶער פָאטֶער, וָואס עֶר הָאט אוּנְז לִיבּ אוּן פַארְזִינְדִיגְט אוּן מְ'הָאט אַסַאךְ עֲבֵירוֹת, אִיז עֶר וִויל אוּנְז פַארְשְׁרֵייבְּן לְחַיִּים טוֹבִים, וֶועגְן וִוי אַזוֹי קֶען מֶען זִיךְ בִּכְלַל פְרֵייעֶן אִין אַזָא דֶעם זֶענֶען מִיר בְּשִׂמְחָה אוּן פַארְזִיכֶערְט אַז טָאג? אֵייגֶענְטְלִיךְ אִיז דֶער נָאטוּר פוּנֶעם דֶער מִשְׁפָּט גִייט אַרִיבֶּער גִיין לְשָׁלוֹם. וַוייל בְּרִיאָה, אַז וִוילַאנְג עֶס גֶעמְט אַרוּם אַ פַּחַד יֶעדֶער טַאטֶע וָואלְט זִיכֶער גֶע'פַּסְקְ'נְט דֶער אוּן אַ שְׁרֶעק אוּן דִי הַארְץ אִיז אָנְגֶעפִילְט בֶּעסְטֶע וָואס קֶען נָאר זֵיין פַאר זֵיין קִינְד, מִיט צִיטֶער אוּן מוֹרָא, קֶען מֶען נִישְׁט זֵיין אַוַודַאי אוּן אַוַודַאי דֶער גְרוֹיסֶער בַּאשֶׁעפֶער פְרֵיילִיךְ, דִי צְוֵויי זַאכְן – שִׂמְחָה אוּן פַּחַד וָואס הָאט אוּנְז לִיבּ פִיל מֶער וִוי אַ טַאטֶע גֵייעֶן דָאךְ נִישְׁט צוּזַאמֶען, אוֹיב אַזוֹי וִוי אַזוֹי הָאט לִיבּ זֵיין קִינְד, אַזוֹי וִוי דֶער אִבְּן עֶזְרָא קֶען מֶען זִיךְ טַאקֶע פְרֵייעֶן אִין אַזָא שְׁרֵייבְּט (פָּרָשַׁת רְאֵה יד א) וְהוּא אוֹהֵב אֶתְכֶם פָארְכְטִיגֶע טָאג?
רַחֲמֵנוּ כְּרַחֵם אָב עַל בָּנִים
יּוֹתֵר מֵהָאָב לַבֵּן דֶער בַּאשֶׁעפֶער אִיז דָאךְ דֶער וָואס גִיבְּט אַרֵיין דֶער נָאטוּר אִינֶעם טַאטֶע אַז עֶר זָאל לִיבּ הָאבְּן זֵיין קִינְד, אוּנְז קֶענֶען זִיךְ בִּכְלַל נִישְׁט פָארְשְׁטֶעלְן אוּן בַּאגְרֵייפְן מִיט וָואסְפָארָא לִיבְּשָׁאפְט דֶער אֵייגֶערְשְׁטֶער הָאט אוּנְז לִיבּ, אוּן טַאקֶע דֶערְפַאר פְרֵייעֶן מִיר זִיךְ וִוייל מִיר וִויסְן אַז אוּנְזֶער טַאטֶע אִיז דֶער שׁוֹפֵט אוּן עֶר גִייט אוּנְז זִיכער פַארְשְׁרֵייבְּן מִיט אַ גוּט גֶעבֶּענְטְשְׁטֶע יָאר.
נָאר דֶער פְּשַׁט דֶערְפוּן קֶען זֵיין לוֹיט וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין זֹהַר הַק' (רעיא מהימנא פר' אמור צט: - דֶער שְׁטִיקְל וָואס מֶען פִירְט זִיךְ צוּ זָאגְן פַאר דִי תְּקִיעוֹת) אַז אוּנְזֶער זְכוּת נֶעמְט זִיךְ פוּן דֶעם וָואס מִיר זֶענֶען קִינְדֶער פוּנֶעם גְרוֹיסֶע בַּאשֶׁעפֶער, וִויבַּאלְד דֶער אֵייגֶערְשְׁטֶער הָאט אוּנְז לִיבּ מִיט אַן אוֹיסְטֶערְלִישֶׁע לִיבְּשָׁאפְט, דָאס בְּרֶעכְט דֶער שְׁלֶעכְטֶע דִין אוּן עֶס וֶועגְט אִיבֶּער אַלֶע דִינִים, וֶוען עֶס קוּמְט צוּ בְּלָאזְן שׁוֹפָר זִיצְט זִיךְ השי"ת כִּבְיָכוֹל אַרויף אוֹיף דִי כִּסֵּא הָרַחֲמִים, אוּנְזֶער גְרוֹיסֶער פָאטֶער הָאט רַחְמָנוּת אוֹיף אוּנְז כְּרַחֵם אָב עַל בָּנִים, אוּן דֶערִיבֶּער זָאגְן מִיר נָאךְ תְּקִיעוֹת שׁוֹפָר "רַחֲמֵנוּ כְּרַחֵם אָב עַל בָּנִים".
אֲפִלּוּ
מֶען אִין לֵיידֶער פַארְשְׁמִירְט מִיט חַטָּאִים, מֶען הָאט רִיזִיגֶע טֶעק פוּן עֲבֵירוֹת, אָבֶּער מִיר וֶוייסְן דָאךְ וָואס רַבִּי מֵאִיר זָאגְט (קידושין לו.) בֵּין כָּךְ וּבֵין כָּךְ קְרוּיִין בָּנִים כָאטְשׁ וָואס מִיר הָאבְּן עֲבֵירוֹת, בְּלֵייבְּן מִיר שְׁטֶענְדִיג קִינְדֶער צוּ אוּנְזֶער טַאטֶע אִין הִימְל.ד
ד. אפילו ר' יהודה קריגט זיך אויף ר' מאיר און דער כלל איז דאך ביי יעדע מחלוקת צווישן רבי מאיר און רבי יהודה אז דער הלכה איז אזוי ווי רבי יהודה, אזוי ווי עס שטייט אין
דָאךְ דָא אַן עִנְיָן נִישְׁט צוּ דֶערְמַאנֶען דִי יָגֵל יַעֲקֹב יִשְׂמַח יִשְׂרָאֵל עֲבֵירוֹת אִין רֹאשׁ הַשָּׁנָה, אִיז מִיט וָואס דֶער חֲתַם סוֹפֵר (דרשות תחילת ראש השנה ד"ה הֵייסְט עֶס יְמֵי תְּשׁוּבָה? לכו אכלו) טֵייטְשְׁט דִי פָּסוּק (תהלים יד ז) מִי יִתֵּן מִצִיּוֹן יְשׁוּעַת יִשְׂרָאֵל בְּשׁוּב ה' שְׁבוּת עַמּוֹ יָגֵל יַעֲקֹב יִשְׂמַח יִשְׂרָאֵל, וֶוען אַז קוּמְט רֹאשׁ הַשָּׁנָה גִיבְּט דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער אַרֵיין אַ הִתְעוֹרְרוּת אִין יֶעדֶער אִיךְ אַז עֶר זָאל תְּשׁוּבָה טוּן, אָבֶּער אֵייגְנְטְלִיךְ אִיז דָאס נִישְׁט קֵיין רִיכְטִיגֶע תְּשׁוּבָה, וִויבַּאלְד דִי תְּשׁוּבָה קוּמְט פוּן אַ הִתְעוֹרְרוּת פון אוֹיבְן וָואס דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער אִיז עֶר וָואס לֵייגְט דָאס אָרִין אִין אוּנְז, אוֹיף דֶעם עֶנְטְפֶערְט דֶער חֲתַם סוֹפֵר אַז דוֹרְךְ דֶעם וָואס מֶען פְרֵיידְט זִיךְ מִיטְן יוֹם טוֹב, דוֹרְךְ דֶעם וֶוערְט דָאס גֶערֶעכְנְט וִוי אַ תְּשׁוּבָה וָואס קוּמְט פוּן אוּנְזֶער זֵייט.
עֶנְטְפֶערְט דֶער חֲתַם סוֹפֵר אַוַודַאי גֶעוִויס אִיז דָא אַ מְהַלֵּךְ פוּן תְּשׁוּבָה דוֹרְךְ חֲרָטָה, עֲזִיבַת הַחֵטְא וְכוּ', אָבֶּער דֶער עִיקָר צוּגַאנְג צוּ תְּשׁוּבָה אִיז צוּ וִויסְן אַז מֶען אִיז גֶעטְרֵיי צוּם בַּאשֶׁעפֶער, דֶער פָּשׁוּטֶע טֵייטְשׁ פוּן תְּשׁוּבָה מֵיינְט זִיךְ צוּרִיק קֶערְן צוּם אוֹיבֶּערְשְׁטְן, זֵיין אַן עֶבֶד נֶאֱמָן, גֶעטְרֵיי פַארְן אוֹיבֶּערְשְׁטֶער אַז אַלֶעס וָואס עֶר הֵייסְט, אִיז מֶען מְקַיֵים.
וֶוען מֶען טְרַאכְט אַרֵיין וָואס אִיז אוּנְזֶער עֲבוֹדָה אִין דִי הֵיילִיגֶע טָאג פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה, צוּ מַמְלִיךְ זֵיין דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער, אוּן זֵיין גֶעטְרֵיי צוּ מְקַרֵיִם זֵיין וָואס דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער וִויל פוּן אוּנְז, דָאן בְּרֶענְגְט דָאס דֶער גְרֶעסְטֶע מָאס שִׂמְחָה, אַז מֶען הָאט דֶער זְכְיָּה צוּ זֵיין אַן עֶבֶד נֶאֱמָן לַה' וּלְתוֹרָתוֹ.
עֶר טַייטְשׁ דֶערְמִיט דִי פָּסוּק מִי יִתֵּן מִצִיּוֹן וְגוֹ' בְּשׁוּב ה' שְׁבוּת עַמּוֹ, וִוי אַזוֹי קֶען דֶער תְּשׁוּבָה וֶוערְן גֶערֶעכְנְט וִוי אַ רִיכְטִיגֶע תְּשׁוּבָה, יָגֵל יַעֲקֹב יִשְׂמַח יִשְׂרָאֵל, דוֹרְךְ דֶעם וָואס מֶען פְרֵיידְט זִיךְ מִיטְן הֵיילִיגְן טָאג רֹאשׁ הַשָּׁנָה, אַז זֵיי הָאבְּן דִי גֶעלֶעגְנְהֵייט צוּ תְּשׁוּבָה טָאן.
אִם כְּבָנִים אִם כַּעֲבָדִים
נָאךְ שְׁרֵיינְט דֶער חֲתַם סוֹפֵר, מִיר וַוייסְן דָאךְ אַז פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה הֵייבְּט זִיךְ אָן דִי עֲשֶׂרֶת יְמֵי תְּשׁוּבָה, לִכְאוֹרָה אִיז שְׁוֶוער וִוי אַזוֹי קֶען מֶען רֶעכְנֶען דִי צְוֵויי טֶעג פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה אַלְס טֶעג פוּן תְּשׁוּבָה, מֶען דֶערְמַאנְט דָאךְ נִישְׁט קֵיין שׁוּם חֵטְא, מֶען זָאגְט נִישְׁט קֵיין וִדּוּי, פַארְקֶערְט, עֶס אִיז
מִיר זָאגְן נָאךְ דִי תְּקִיעוֹת "אִם כְּבָנִים, אִם כַּעֲבָדִים" וָואס זֶענֶען מִיר טַאקֶע בָּנִים אָדֶער עֲבָדִים? דֶער בְּרִיסְקֶער רָב זַצַ"ל אִיז מַסְבִּיר אַז דֶער גְרֶעסְטֶע מַדְרֵגָה אִיז צוּ זֵיין סֵיי אַן עֶבֶד אוּן סֵיי אַ בֵּן, אַזוֹי וִוי עֶס שְׁטֵייט סוֹף מַלְאָכִי (ג יז) בְּנוֹ הָעֹבֵד אֹתוֹ, אַ זוּן וָואס דִינְט אִים, דָאס מֵיינְט אַ זוּן וָואס אִיז גֶעטְרֵיי צוּ זֵיין טַאטֶע, עֶר וִויל עֶרְפִילְן אַז וָואס זֵיין טַאטֶע וִויל.
גמרא (עירובין מו:), אבער דא ביי דער פאַל פסק'נט דער רשב"א (שו"ת חלק א סימן קצד) ואע"ג דר' מאיר ור' יהודה הלכה כר' יהודה, הכא רבי מאיר קראי קדייק אז דא ביי דער מחלוקת נעמט מען אן להלכה ווי רבי מאיר.
פּוּנְקְט וִוי מִיר פַארְשְׁטֵייעֶן אַז אַ קִינְד וִויל קֶערְפֶער אִיז פַארְפְלֶעקְט מִיט עֲבֵירוֹת, מֶען וִויסְן וָואס טוּט זִיךְ אִין זֵיין הָאט זִיךְ אָנְגֶעזַאמְלְט בְּמֶשֶׁךְ דֶער יָאר מִיט טַאטֶע'ס גֶעשֶׁעפְטְן, וֵוייל עֶר וַוייסְט אַז אֵיין זִינְד, אוּן עֶס קוּמְט אַ צַייט וָואס מֶען גִייט טָאג גֵייט עֶר דָאס יוֹרֵשׁ זֵיין, עֶר וִויל זִיכֶער אוּנְז מִשְׁפְּטְ'ן, לוֹיט אוּנְזֶער מַצֶב וִוי אוּנְז מַאכְן אַז אַלֶעס קְלַאפְט אוּן פָארְט אוֹיפְן הַאלְטְן, זֶענֶען מִיר בֶּאֱמֶת אִין אַן עֵת צָרָה, רִיכְטִיגְן סֵדֶר, דֶער זֶעלְבֶּע דַארְפְן מִיר זֵיין מֶען וָואלְט גֶעדַארְפְט צִיטֶערְן פוּן שְׁרֶעק, כְּלַפֵי השי"ת קִינְדֶער וָואס זֶענֶען וָואס דֶער אֵייגֶערְשְׁטֶער גִייט אוּנְז אִינְטְרֶעסִירְט צוּ וִויסְן וָואס דֶער טָאטֶע פַארְשְׁרֵייבְּן, אָבֶּער וָואס טוּט מֶען וֶוען מֶען וִויל, מִיט אַ חֵשֶׁק מְקַרֵיִם זֵיין דֶעם צִוּוּי ה' אִיז אִין אַ צָרָה, מֶען לוֹיפְט צוּם בַּאשֶׁעפֶער בְּשִׂמְחָה וּבְרָצוֹן.
מֶען פַארְזִיגֶערְט זִיךְ מִיט אַ מֶעלְזְן מֶעסְטֶע בְּטָחוֹן אִין הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא, אֵין לָנוּ לְהִשָּׁעֵן אֶלָּא עַל אָבִינוּ שֶׁבַּשָּׁמַיִם, דֶער אֵיינְצִיגְסְטֶער וָואס קֶען אוּנְז הֶעלְפְן פוּן אוּנְזֶער צָרוֹת אִיז נָאר דֶער בַּאשֶׁעפֶער אַלֵיין, דֶערִיבֶּער כָאטְשִׁיג וָואס מִיר הָאבְּן אַ פַּחַד אוּן מוֹרָא, אָבֶּער דֶער עֵצָה אַרוֹיס צוּ גֵיין פוּן דֶער צָרָה אִיז נָאר דוּרְךְ זִיךְ וֶוענְדְן צוּם בַּאשֶׁעפֶער.
דֶער לְבוּשׁ (או"ח סימן תקפ"א) טֵייטְשׁ דִי פָּסוּק (עמוס ג ו) אִם יִתָּקַע שׁוֹפָר בְּעִיר וְהָעָם לֹא יֶחֱרָדוּ, זָאגְט עֶר אַז יֶחֱרַדוּ' אִיז אַ לָשׁוֹן פוּן שְׁנֶעלְקֵייט אַזוֹי וִוי עֶס שְׁטֵייט אִין יְשַׁעְיָה (סו ב) 'חָרֵד' עַל דְּבָרִי, מֶען לוֹיפְט צוּ מְקַרֵיִם זֵיין דִי מִצְוֹת הַבּוֹרֵא, אוּן דָאס אִיז דֶער עִנְיָן פוּן תְּקִיעַת שׁוֹפָר, מֶען בְּלָאזְט שׁוֹפָר צוּ וַוייזְן אַז מִיר זֶענֶען אִינְטֶערְסִירְט אוּן מִיר וִוילְן לוֹיפְן מְקַרֵיִם זֵיין דִי מִצְוֹת הַבּוֹרֵא בְּשִׂמְחָה.
וֶוען מֶען וַוייסְט אַז דֶער בַּאשֶׁעפֶער אִיז דֶער וָואס קֶען אוּנְז הֶעלְפְן אוּן מִיר פַארְלָאזְן זִיךְ גֶענְצְלִיךְ אוֹיף אִים, מֶען אִין זִיךְ מְחַזֵק אִין בִּטָחוֹן אַז עֶר גִייט אוּנְז אַרוֹיס גֶעמֶען פוּן דֶער צָרָה אוּן עֶר גִייט אוּנְז פַארְשְׁרֵייבְּן לְחַיִּים טוֹבִים וּלְשָׁלוֹם, דֶעמָאלְטְס פַארְלִירְט מֶען דֶעם פַּחַד, אוּן מֶען וֶוערְט אֶנְגֶעפִילְט מִיט שִׂמְחָה אַז מֶען אִיז אוּנְטֶער דֶער שִׁיץ פוּן דֶער בַּאשֶׁעפֶער אַלֵיין.
עֶס אִיז בַּאקַאנְט דִי לָשׁוֹן הָרַמְבַּ"ם אִין פֵּירוּשׁ הַמִּשְׁנָיוֹת (פירוש המשניות, ראש השנה פ"ד אות ז), אַז עֲשֶׂרֶת יְמֵי תְּשׁוּבָה זֶענֶען טֶעג פוּן מֶבְרָח וּמָנוֹס אֵלָיו', מֶען לוֹיפְט צוּם בַּאשֶׁעפֶער אוּן מֶען בַּאשִׁינְט זִיךְ בֵּיי אִים, וֶוען עֶס קוּמְט דִי טֶעג פוּן רֹאשׁ הַשָּׁנָה, אִין אַזֶעלְכֶע גֶעהוֹיבֶּענֶע צֵייטְן, וואוּ אַהִין לוֹיפְט מֶען? אֵלָיו צוּם בַּאשֶׁעפֶער, מֶען לוֹיפְט מְקַרֵיִם זֵיין נָאךְ אַ מִצְוָה, מֶען לוֹיפְט צוּ אַרֵיינְכָאפְן דֶעם צְוּוּי הַבּוֹרֵא מִיט אַ חֵשֶׁק אוּן מִיט אַן אוֹיסְטֶערְלִישֶׁע שִׂמְחָה.
מִבְרָח וּמָנוֹס אֵלָיו
אַזוֹי וִוי דֶער רַמְבַּ"ם שְׁרֵייבְּט (פירוש המשניות, ראש השנה פ"ד אות ז) שֶׁהֵם יְמֵי תְּפִלָה וְהַכְנָעָה לִפְנֵי ה' וְיִרְאָה מִמֶּנּוּ וּמֶבְרָח וּמָנוֹס אֵלָיו עֶס אִיז טֶעג וָואס מֶען בַּאהַאלְט זִיךְ אִין דֶער בַּאשֶׁעפֶערְ'ס פַארְטוּךְ, אוּן מֶען אִיז פַארְזִיכֶערְט אַז עֶר גִייט אוּנְז הֶעלְפְן מִיט אוּנְזֶער מִשְׁפָּט אוּן עֶר דֶערִיבֶּער וֶוערְט מֶען
דִי פָּסוּק (ישעיה א ו) זָאגְט מִכַּף רֶגֶל וְעַד ראשׁ אֵין בּוֹ מְתֹם אוּנְזֶער גַאנְגֶע
בְּשִׂמְחָה, וִוי דֶער טוּר (אורח חיים סימן תקפא) גֶעבֶּענְטְשְׁטֶע יָאר, אוּן עֶר גִייט אוּנְז מַאכְן שְׁרֵייבְּט שֶׁאָנוּ יוֹדְעִין שֶׁהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אַ נֵס און אוּנְז פַארְשְׁרֵייבְּן אִין דִי סִפְרֵי יַעֲשֶׂה לָהֶם נֵס אוּנְז זֶענֶען זִיכֶער אַז דֶער חַיִּים, אוֹיף דֶעם וָואלְט גֶעפַּאסְט צוּ זָאגְן אֵייגֶערְשְׁטֶער גִייט מַאכְן מִיט אוּנְז נִסִּים. ה
בְּטוּחִים שֶׁיַּעֲשֶׂה לוֹ נֵס
הַלֵּל.
אֵיי פְרֶעגְט דֶער חֲתַם סוֹפֵר אַז לְמַעֲשֶׂה זֶעט מֶען בְּמֶשֶׁךְ דִי יָאר וִוי עֶרְלִיכֶע וַואוֹילֶע אִידְן וֶוערְן פַארְשְׁרִיבְּן אִין דִי סִפְרֵי מֵתִים, צוּ דֶען הָאבְּן זֵיי נִישְׁט גֶעהַאט בִּטָחוֹן אַז דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער גִייט זֵיי מַאכְן אַ נֵס, נָאר וָואס דֶען – זָאגְט דֶער חֲתַם סוֹפֶר אַז זֵיי זֶענֶען תִּקּוּנִים וָואס מִיט דֶעם טוּעֶן זֵיי זֵיין אַ כְּפָרָה אוֹיף אַנְדֶערֶע, אָבֶּער זָאגְט דֶער חֲתַם סוֹפֵר אִין דִי יֶעצְטִיגֶע טֶעג וֶוען דִי סְפָרִים זֶענֶען אָפְן, אַצִינְד אִיז דֶער צייט צוּ מַרְבֶּה זֵיין בְּתַחֲנוּנִים אוּן זִיךְ אוֹיסְבֶּעטְן אַז מֶען זָאל זֵיין אִין דִי סִפְרֵי חַיִּים, אוּן אַז מֶען וֶועט אֵיינְרֵייסְן אִין דִי טֶעג צוּ זוֹכֶה זֵיין צוּ וֶוערְן פַארְשְׁרִיבְּן לְחַיִּים, וֶועט מֶען זוֹכֶה זֵיין צוּ אַ נֵס אוּן דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער וֶועט אוּנְז גֶעבְּן נָאךְ אַ יָאר לֶעבְּן.
חֲזַ"ל (ראש השנה לב:) דֶערְצֵיילְן אַז דִי מַלְאֲכֵי הַשָּׁרֵת פְרֶעגְן דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער וואוֹילֶע "רִבּוֹנוֹ שֶׁל עוֹלָם, פַארְוָואס זָאגְן נִישְׁט דִי אִידְן שִׁירָה – הַלֵּל אוּם רֹאשׁ הַשָּׁנָה אוּן יוֹם כִּפּוּר?" עֶנְטְפֶערְט זֵיי דֶער בַּאשֶׁעפֶער "וֶוען דֶער מֶלֶךְ זִינְט עַל כִּסֵּא דִּין, אוּן דִי סִפְרֵי חַיִּים אוּן סִפְרֵי מֵתִים זֶענֶען אֶפְן פַאר אִים, צוּ דֶען קֶען מֶען זָאגְן הַלֵּל אִין אַזָא צַייט?". דֶער חֲתַם סוֹפֵר (דרשות דף שמו) פְרֶעגְט אוֹיף דִי חֲזַ"ל פַארְוָואס וִוילְן דִי מַלְאָכִים אַז כְּלַל יִשְׂרָאֵל זָאל זָאגְן הַלֵּל, מִיר וֶוייסְן דָאךְ אַז מֶען זָאגְט נָאר הַלֵּל בֵּיי אִין אַ טָאג וָואס עֶס הָאט פָּאסִירְט אַ נֵס, וֶועלְכֶע יְשׁוּעָה אִיז דָא אִין רֹאשׁ הַשָּׁנָה?
עֶנְטְפֶערְט
דֶער הֵיילִיגֶע חֲתַם סוֹפֵר, וִויבַּאלְד אוּנְז גְלֵייבְּן אַז דֶער אוֹיבֶּערְשְׁטֶער גִייט אוּנְז גֶעבְּן אַ גוּט
מִיר זֶעעְן פוּן דִי גְּמָרָא אַז בֶּאֱמֶת וָואלְט מֶען גֶעדַארְפְט לוֹיבְּן אוּן זָאגְן הַלֵּל אִין
ה. די ספרים הקדושים פארגלייכן דאס צו איינער וואס איז דערטרינקען אין וואסער און ער זעט נישט קיין וועג ארויס, זיין הארץ ציטערט פון שרעק, ער ווייסט נישט וואס דער קומענדיגע מינוט גייט אים ברענגען. פלוצלינג קומט איינער מיט א לאנגע שטריק און ער ראטעוועט אים ארויס פון זיין געפאר. ווען ער געפינט זיך אין די וואסער, ציטערט ער אז ער זאל בלייבן לעבן, אבער אין דער סקונדע וואס ער זעט נאר ווי איינער דעבארעמט זיך אויף אים, באקומט ער א פרישער גייסט פון שמחה און ער פארגעסט פון זיין פחד, די גאנצע שרעק ווערט איבערגעדרייט צו שמחה אין איין מינוט. דער נמשל דערפון – זאגן די ספרים הק' – ווען עס קומט דער יום הדין, יעדער איד וואס ווייסט זיין מצב, ציטערט פון שרעק מאין יבוא עזרי, אבער ווען מען זעט דער שטריק קומט צוגיין, מען איז זיך מחזק מיט אמונה און בטחון אז דער באשעפער גייט אונז העלפן, דאן ווערט דער גאנצע שרעק גלייך איבערגעדרייט צו שמחה, וויבאלד מען ווייסט אז מען גייט ארויס גיין פון דער שווערע צייט, און מען גייט האבן א גוטע געשמאקע יאר.
דִי טֶעג, ווייל דֶער לִיבְּשָׁאפְט פוּנֶעם וֵוייל עֶר גְלֵייבְּט נִישְׁט אִין דָאס וָואס חֲזַ"ל בַּאשֶׁעפֶער גִיסְט זִיךְ אִיבֶּער אִין דִי טֶעג, אוּן זָאגְן יִבְּטוּחִים שֶׁיַּעֲשֶׂה לוֹ נֵס'. דִי אַהֲבָה וֶועגְט אִיבֶּער דֶער מִדַּת הַדִּין – נָצַח רְחִימוּ דִבְנוֹי לִרְחִימוּ דְּדִינָא, אוּן צוּלִיבּ דֶעם וָואלְט מֶען גֶעדַארְפְט טַאנְגֶען פַאר שִׂמְחָה, אָבֶּער וִויבַּאלְד דִי סִפְרֵי חַיִּים אוּן דִי סִפְרֵי מֵתִים זֶענֶען אָפְן, פַאסְט נִישְׁט אַז מֶען זָאגְן הַלֵּל.
דֶער עִיקָר
וָואס מִיר דַארְפְן גֶעדֶענְקֶען אִין דִי טֶעג אִיז, צוּ זֵיין פְרֵיילִיךְ, תְּשׁוּבָה טוּן מִיט אַ פְרֵיילִיכֶער גֶעמִיט, אוּן גְלֵייבְּן מִיט אֱמוּנָה אוּן בְּטָחוֹן, אַז דֶער אֵייגֶערְשְׁטֶער וֶועט אוּנְז פַארְשְׁרֵייבְּן בְּסֵפֶר הַחַיִּים אוּן עֶר גִייט אוּנְז גֶעבְּן אַ זִיסֶע גֶעשְׁמַאקֶע יָאר אַ שְׁנַת גְּאוּלָה וִישׁוּעָה בִּפְרָטִיּוּת וּבִכְלָלִיּוּת.
וֶוען דֶער טַאטֶע גֵייט אַהֵיים פוּן שׁוּל און דֶער קִינְד פְרֶעגְט דֶעם טַאטֶע, נָא, אוּנְז הָאבְּן גֶע'פּוֹעלְ'ט אַ גוּטֶע יָאר, טָאמֶער דֶער טַאטֶע עֶנְטְפֶערְט "אֶפְשָׁר, לָאמִיר הָאפְן..." אִיז דָא אַן עֶרְנְסְטֶע חֲשַׁשׁ אַז דֶער טַאטֶע דַארְף מַאכְן קִדּוּשׁ אוֹיף יַיִן מְבֶשָׁל,