עשרת ימי תשובה
א. אין די עשרת ימי תשובה ענדיגט מען די ברכה פון 'אתה קדוש', 'המלך הקדוש'. און אזוי אויך זאגט מען ביי די ברכה פון השיבה שופטינו וכו' 'המלך המשפט'.
ב. אויב מען האט זיך טועה געווען און געזאגט הקל הקדוש אנשטאט המלך הקדוש האט מען נישט יוצא געווען די ברכה, און מען דארף צוריק אנהייבן פון אנפאנג שמונה עשרה.
ג. אויב מען האט זיך דערמאנט תוך כדי דבור, (ווילאנג עס געדויערט צו זאגן "שלום עליך רבי") און מען האט איבערגעזאגט המלך הקדוש, דארף מען נישט צוריק אנהייבן שמונה עשרה. אפלו אויב בשעת מען האט געזאגט ברוך אתה ה' האט מען אינזין געהאט צו זאגן 'הקל הקדוש', און מען האט טאקע צוגעענדיגט הקל הקדוש, און תוך כדי דבור האט מען געטוישט צו 'המלך הקדוש' דארף מען נישט צוריק אנהייבן שמונה עשרה.
ד. אויב מען האט געזאגט ברוך אתה ה' הקל הקדוש, און תוך כדי דבור האט מען פארראכטן צו ברוך אתה ה' המלך הקדוש, כאטש וואס מען האט איבערגעזאגט ברוך אתה ה', איז דאס גוט און מען דארף נישט נאכאמאל אנהייבן שמונה עשרה.
ה. אויב מען האט געזאגט ברוך אתה ה' הקל, און איידער מען האט געזאגט 'הקדוש' האט מען זיך דערמאנט אז מען האט נישט געזאגט 'המלך', און ביז ווילאנג מען טראכט וואס צו טון, איז שוין אריבער דעם זמן פון תוך כדי דבור, און נאכדעם האט מען געזאגט 'המלך הקדוש' האט מען יוצא געווען, און מען דארף נישט אנהייבן נאכאמאל שמונה עשרה.
ו. אין עשרת ימי תשובה, אויב מען איז מסופק צי מען האט געזאגט 'הקל' אדער 'המלך', דארף מען איבער דאווענען, וויבאלד מען נעמט אן אז מסתמא האט מען געזאגט 'הקל' וואס דאס איז דער געוואוינהייט.
ראש השנה
ז. אויב מען איז מספק ביי די תפילת פון ראש השנה צי מען האט געענדיגט המלך הקדוש, דארף מען נישט נאכאמאל אנהייבן שמונה עשרה, וויבאלד עס פאסט נישט צו זאגן אז פון געוואוינהייט האט מען מסתמא געזאגט הקל הקדוש, ווייל עס איז אן אנדערע נסח הברכה.
ח. אויב מען האט בטעות געזאגט 'הקל הקדוש' אין ראש השנה, און מען האט באלד פארראכטן צו 'המלך הקדוש', אבער מען איז מספק אויב מען האט פארראכטן בתוך כדי דבור, זאל מען נישט נאכאמאל אנהייבן, נאר מען זאל ממשיך זיין 'ובכן תן פחדך'.
ט. אויב מען האט צוגעענדיגט 'מקדש ישראל והזמנים' אנשטאט 'מלך על כל הארץ מקדש ישראל ויום הזכרון' האט מען נישט יוצא געווען, און מען דארף נאכאמאל אנהייבן פון אלקינו ואלקי אבותינו מלך על כל העולם, און צוענדיגן די ברכה ריכטיג.
יעלה ויבוא
י. אויב מען האט פארגעסן צו זאגן 'יעלה ויבוא' ביים דאווענען, דארף מען נישט איבער דאווענען, ווייל מען האט שוין דערמאנט 'יום הזכרון' אינמיטן שמונה עשרה.
יא. מענער וואס האבן פארגעסן צו זאגן 'יעלה ויבוא' ביים בענטשען: ראש השנה ביינאכט ביים סעודה, דארף מען איבער בענטשען. ראש השנה בייטאג, איז א ספק אויב מען דארף איבער בענטשען, דעריבער איז ראטזאם צו יוצא זיין פון אן אנדערע.
יב. פרויען וואס האבן פארגעסן צו זאגן 'יעלה ויבוא' ביים בענטשען, זאלן נישט איבערבענטשען.
הערות
ו. שו"ע תקפ"ב ומ"ב שם.
ז. ואף שהתוספת של ברוך אתה ה' הוי תוספת שאינה צריכה, מ"מ כל שחזר ואמרו נעשה זה נוסח הברכה והחתימה, ואע"פ שנעקר עי"ז ברכתו הקודמת ונעשה ברכה לבטלה, מ"מ שפיר יצא ידי חובת הברכה, והגם דלאו שפיר עביד. (שלמי תודה).
ח. שם, וטעם הדבר דכיון שאמר רק תיבת הקל, אין כאן סיום הברכה והרי הוא כמי ששהה באמצע הברכה יותר מכדי דיבור דאינו מגרע, והוי כמי שאמר ברוך אתה ה' הקל המלך הקדוש שיצא.
ט. עיין במ"ב תקפ"ב סק"ד שמסתפק בזה, וספק ברכות להקל.
י. בחיי"א כלל כ"ד סעי' כ"א כתב לדון במי שנתנמנם בתפילת שמו"ע ואינו יודע באיזה ברכה הוא עומד, דאם הוא בג' ראשונות חוזר לראש, ואם הוא בג' אחרונות חוזר לרצה, ואם הוא עומד באמצעיות נראה דמתחיל מן הברכה שיודע בודאי שלא אמרה, אבל הברכה שהוא מסופק עליה אין צריך לחזור, ועיי"ש בנשמ"א שדן בזה בארוכה ומסיק בצ"ע. ואולם באו"ז הל' מגילה סי' שע"ד כתב להדיא דלא כהחיי"א, וז"ל או אם לא כיון לבו באמצע הברכות באמצעיות ואינו יודע באיזה מהן עומד יתחיל מאותה שיודע שאמר ואילך ע"כ. ועיי' בזה בארוכה בקהלו"י ברכות סי' י"ג.
ובביאור הנידון בזה נראה, דהנה מחד גיסא כל שמסופק על איזה ברכה אם אמרה שוב אינו יכול לאומרה דספק ברכות להקל, וכיון שכן הרי הדין נותן שיתחיל לומר רק מן הברכה שבודאי לא אמרה וכדברי החיי"א, ואולם מאידך י"ל דכיון שסדר הברכות מעכבות זה את זה ואם דילג ברכה אחת בשמו"ע הויין כל הברכות שיאמר מכאן ואילך כברכות לבטלה, הרי אינו שייך שימשיך בתפילתו שהרי יש לו ספק אם יכול לומר את אלו הברכות דאפשר שהם ברכות לבטלה, ושוב חזר הדין שיתחיל לומר מן הברכה הראשונה שמסופק עליה.
והלא מעתה נראה דהוא הדין בנידון דידן שהספק אצלו אם יצא בברכת המלך הקדוש או לא, דלשיטת החיי"א הדין נותן שימשיך מן ברכת ובכן תן פחדך ואילך, ואולם לדעת החולקים הדין נותן שיחזור לראש התפילה, וכדין טעה בג' ראשונות שחוזר לראש, ומתאמרא משמיה דהחזו"א שהיה מורה ובא לנהוג כהחולקים על החיי"א.
ויש להוסיף בזה עוד סברא נוספת לנהוג כאן כהחיי"א, דהנה בשעה"צ ריש סי' תקפ"ב הביא מהחיי"א בשם הגאון מו"ה אברהם אבלי זצ"ל דמי שהתפלל בליל ר"ה תפלת שמו"ע ואמר הקל הקדוש יצא כיון דאין מקדשין את החודש בלילה וההזכרה אינה מעכבת, והק' השעה"צ דבשלמא אם היה מתפלל תפילת חול היה שייך לומר כן, ומשא"כ בזה שהתפלל תפלת יו"ט ולא אמר המלך הקדוש דהוי כתרתי דסתרי, וממ"נ אינו יוצא עיי"ש.
ורבים ראו כן תמהו בעיקר סברת הגאון הנ"ל דמה שייך ענין הזכרה לכאן, שהרי המלך הקדוש אינה הזכרה רק מטבע הברכה, והוי כמשנה ממטבע שטבעו חכמים שבודאי אינו יוצא, ויש להאריך הרבה בזה ואכ"מ. ועכ"פ מדברי הגאון הנ"ל והשעה"צ נראה מבואר דאמירת הקל הקדוש אינה נידונית כחסרון ברכה רק כחסרון הזכרה המעכבת ולא יותר, והלא מעתה נראה בנידון דידן דאף להצד שאמר הקל הקדוש לא חשיבי שאר הברכות שיאמר מכאן ולהבא כברכות לבטלה, ומשום דכיון שאינו אלא כחסרון הזכרה הרי שייך בזה שם חפצא של תפילה אף בלא"ה, והדבר דומה למי ששכח יעלה ויבא דאע"פ שהדין הוא דחוזר ומתפלל מיהו לא חשיבא תפילתו שהתפלל כבר כתפילה לבטלה וכמו שהאריכו בזה האחרונים בפלוגתת התוס' והרא"ש עם חכמי פרובינצ"א בברכות כ"ו ע"ב עיי"ש.
יא. מט"א תקפ"ב סי"ח ומחז"ב תקפ"ב סק"ה. ובספר הליכות שלמה כתב להטעים הדבר לפמ"ש הרבינו בחיי פ' בא דלשון 'זמנים' נובע מכך שהרגלים הוקבעו על זמני הקציר והאסיף וזה אינו שייך בר"ה. ועיין בהליכות שלמה פ"א סי"ג.
יב. שו"ת בנין שלמה תיקונים והוספות סי"ח.
יג. בשו"ע סי' קפ"ח סעיף ו' איתא, שאם שכח יעלה ויבא בבהמ"ז של יו"ט והתחיל כבר ברכת הטוב והמטיב חוזר לראש – וזהו דוקא בכל יו"ט, ואולם ביו"ט של ר"ה נחלקו הפוסקים – דדעת המג"א שם סק"ז שאין מחזירין אותו, ואמנם בא"ר שם פליג וסבירא ליה דאף ביו"ט של ר