כלל ישראל מספרים בחג הסוכות ובשמחת תורה בשבחו של הקב"ה, והקב"ה מספר בשבחן של ישראל
- Sukkos
- 5787
- Yiddish
כלל ישראל מספרים בחג הסוכות ובשמחת תורה בשבחו של הקב"ה, והקב"ה מספר בשבחן של ישראל
'חג הסוכות' בלשון רבים איז די צוויי מיני סוכות, די 'ענני הכבוד' און 'סוכות ממש'
'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל' (ויקרא כ“ג מ“ד)
איך האב געקלערט אפשר ס'קען זיין אזוי דער מכוון אין פסוק, ס'איז דא א גרויסע מחלוקה אין די גמרא (סוכה יא:)א, א פלוגתא פון די תנאים, וואס דער חג הסוכות איז. 'למען ידעו דורותיכם כי בסוכות הושבתי את בני ישראל' (ויקרא כ“ג מ“ג), וואס מיינט מען דאס 'כי בסוכות הושבתי'? רבי אליעזר זאגט 'זכר לענני הכבוד', רבי עקיבא זאגט 'סוכות ממש'.
די אחרונים (חיי אדם כלל קמ“ו ס“א, ודרשות חת“ס לסוכות שנת תקצ“ג דף נב,: ושנת תקצ“ו דף נד:)ב זאגן 'אלו ואלו דברי אלקים חיים' (עירובין יג,: גיטין ו:) ס'איז ביידע אמת, ס'איז געווען סיי 'סוכות ממש' און סיי 'ענני הכבוד', און וועגן דעם ווערט עס אנגערופן 'חג הסוכות' בלשון רבים, ווייל ס'איז געווען צוויי מיני סוכות, ס'איז ביידע אמת, ביידע מיני סוכות.
'סוכות ממש' איז א זכר אז די אידן זענען ארויס פון די ענני הכבוד מיט מסירת נפש, מקיים צו זיין מצות ה'
דער פעטער ז“ל אין דברי יואל (לסוכות אות ה')ג, ברענגט ער אראפ רבי עקיבא, מבאר צו זיין - רבי אליעזר פארשטייט מען בפשטות, 'זכר לענני הכבוד', ס'איז אראפגעקומען פון הימל עפעס א הימלישע זאך, אונז קען מיר היינט נישט פארשטיין וואס דאס איז געווען, אבער ס'איז אראפגעקומען 'ענני הכבוד', ס'האט ארומגענומען כלל ישראל, ס'האט געהיטן כלל ישראל, ס'איז געווען אזא גרויסע הימלישע מתנה פונעם הייליגן באשעפער - רבי עקיבא זאגט 'סוכות ממש', וואס איז 'סוכות ממש' אז מ'מאכט א נס וואס מ'איז געזעסן אין די סוכה?
זאגט ער, ווייל דער רוקח (סימן רי“ט)ד זאגט, ווען מ'איז ארויסגעגאנגען אין די מלחמה אויף ערי האמורי ביי סיחון ועוג, האט מען געמוזט ארויסגיין פון די ענני הכבוד כדי צו מלחמה האלטן מיט סיחון ועוג.
איז מען ארויסגעגאנגען פון די ענני הכבוד, האט מען נישט געהאט קיין מגן ומחסה. אבער, האבן זיי געהאט מסירות נפש, מ'גייט ארויס פון די ענני הכבוד וואס האט זיי באשיצט די אלע יארן, מקיים צו זיין די מצות ה' צו גיין אין די מלחמה.
מאכט מען א זכר פאר די 'סוכות ממש', אז אידן האבן נישט געקוקט אויף זיך, אויף די באקוועמליכקייט וואס איז געווען, נאר מ'איז ארויס טון - מקיים צו זיין די מצות ה'. ממילא פון דעם וועט מען ארויסלערנען אויפן גאנצן לעבן אן ענין פון מסירות נפש. אזוי שטייט אין דברי יואל, איז ער אביסל מסביר דאס ענין פון רבי עקיבא'ס שיטה 'סוכות ממש'.
'אני לדודי ודודי לי', אונז זאג מיר דעם שבח פון הקב“ה, און הקב“ה זאגט דעם שבח פון כלל ישראל
דער טאטע ז“ל (ברך משה לסוכות מאמר סוכת שלם אות ד') איז מוסיף זייער א שיינע ענין אויף דעם. ס'שטייט אין קדושת לוי פרשת בא (ד“ה ואמרתם זבח פסח)ה, 'אני לדודי ודודי לי' (שיר השירים ו' ג'), אונז זאג מיר דעם שבח פון הקב“ה, און הקב“ה זאגט דעם שבח פון כלל ישראל.
אזוי ווי די גמרא (ברכות ו.)ו זאגט, 'תפילין דמרי עלמא מה כתיב בהו', וואס שטייט אין די תפילין פון הייליגן באשעפער? 'ומי כעמך ישראל גוי אחד בארץ' (דברי הימים-א' י“ז כ“א). וואס שטייט אין די תפילין פון כלל ישראל? 'שמע ישראל ה' אלקינו ה' אחד' (דברים ו' ד').
אין די תורה שטייט 'חג המצות' שבח פון כלל ישראל, און די אידן רופן דאס אן 'פסח' דער שבח פון הקב“ה
ס'איז באקאנט דאס ווארט פון קדושת לוי, די תורה זאגט אלעמאל (שמות כ“ג ט“ו, ושם ל“ד י“ח, ויקרא כ“ג ו', דברים ט“ז ט“ז) 'חג המצות', און אידן רופן אן 'פסח' דעם יום טוב.
'פסח' דאס איז שבח פון הקב“ה, 'שפסח הקב“ה על בתי בני ישראל' (שמות י“ב כ“ז), אידן רופן 'פסח' שבח פון הקב“ה. אין די תורה שטייט איבעראל 'חג המצות', 'חג המצות' איז שבח פון כלל ישראל, זיי זענען ארויסגעגאנגען 'בארץ לא זרועה' (ירמיה ב' ב'), 'וגם צדה לא עשו להם' (שמות י“ב ל“ט)ז, זיי האבן נישט געקוקט אויף גארנישט, די אמונה פשוטה אין בורא כל העולמים דאס ווייזט דער 'חג המצות', אזוי איז באקאנט דאס ווארט פון קדושת לוי.
אידן מאכן יו“ט סוכות 'זכר לענני הכבוד' שבחו של הקב“ה, און הקב“ה רופט עס 'סוכות ממש' שבחן של ישראל
דער טאטע ז“ל זאגט אזויח, די 'ענני הכבוד' דאס איז שבחו פון הקב“ה, דאס איז אז דער אייבערשטער הטוב והמטיב האט געגעבן פאר כלל ישראל אזא מתנה חשובה ווי די ענני הכבוד, די גרויסקייט און גוטסקייט פון הייליגן באשעפער וואס האט געשוינט כלל ישראל, און ער האט זיי געגעבן אזא מתנה, איז דאס שבח פון הקב“ה.
'סוכות ממש', דאס ווייזט - ווי ס'שטייט אין דברי יואל - אז אידן זענען ארויסגעגאנגען מיט מסירות נפש, זיי האבן נישט געקוקט אויף זיך, זיי האבן נישט געקוקט, מ'גייט ארויס פון די ענני הכבוד, מ'דארף גיין אין מלחמה מיט סיחון ועוג, גייט מען ארויס פון די ענני הכבוד, דאס איז שבח פון כלל ישראל.
זאגט ער אזוי, אידן מאכן יום טוב סוכות, און זיי האבן אינזין שבחו פון הקב“ה, דער שבח פון הקב“ה אז ער האט געגעבן די ענני הכבוד. הקב“ה אין הימל רופט עס אויך אן 'חג הסוכות', ער רופט עס אן 'חג הסוכות', שבחן של ישראל וואס זענען ארויסגעגאנגען פון די ענני הכבוד מיט מסירות נפש מקיים צו זיין [מצות ה'].
קומט אויס, לויט רבי אליעזר איז די 'זכר לענני הכבוד' שבחו של הקב“ה, און לויט רבי עקיבא איז 'סוכות ממש' איז דאס שבחו פון כלל ישראל, אזוי קומט אויס - דער טאטע ז“ל זאגט אזוי.
די 'מועדי ה'' איז 'אל בני ישראל', דער שבח פון כלל ישראל
איך האב געקלערט, ס'שטייט אין פסוק, 'וידבר משה', משה רבינו האט געזאגט 'מועדי ה'', וואס איז מועדי ה'? 'אל בני ישראל'. די מועדי ה' וואס דער אייבערשטער זאגט, וואס זענען די מועדים? 'אל בני ישראל' דער שבח, דאס איז סיי ביי פסח און סיי ביי סוכות, די מועדי ה' וואס דער אייבערשטער זאגט, איז 'אל בני ישראל'.
'שבחן של ישראל' הושענא רבה, שמיני עצרת, שמחת תורה
איך האב געוואלט זאגן דא אפאר ווערטער פאר די אידן דא. מ'געזעגנט זיך פונעם יום טוב. ס'איז דורכגעגאנגען א חודש אלול, ראש השנה, עשרת ימי תשובה מיט יום כיפור, מיט יום טוב סוכות, מיט שמיני עצרת, שמחת תורה. 'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל', ארויסברענגען די שבחן של ישראל, איך וועל רעדן פון דעם לעצטן יום טוב וואס איז געווען, שמיני עצרת און שמחת תורה. זאגן וואס איז דא געווען, אונז האב מיר געהאט דא דריי טעג יום טוב. איך האב נאכגעזאגט (ליל הושענא רבה)ט אז דער הייליגער דברי חיים האט אמאל געזאגט - איינער האט אים געפרעגט ווי אזוי ער זאל פירן דריי טעג יום טוב? האט ער אים געזאגט, ”דריי נעכט נישט שלאפן און דריי טעג נישט עסן“, דאס מיינט הושענא רבה, שמיני עצרת און שמחת תורה.
שבחן של ישראל, וואס מ'איז געווען דא הושענא רבה, שמיני עצרת, שמחת תורה, דריי טעג נישט געגעסן און דריי נעכט נישט געשלאפן! דאס איז געווען יום טוב!
'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל', ווער ס'האט באטראכט ווי אזוי אידן זענען געשטאנען דא אין בית המדרש מיט די הקפות, זיך מדבק געווען אין די הייליגע תורה, אינעם נותן התורה, מיט אזא ערנסטקייט, מיט אזא מין געהויבנקייט, ריקודין של מצוה. מ'האט געזען, אידן האבן געטאנצט מיט די תורה! אידן האבן געטאנצט מיט די תורה, נישט גארנישט קיין אנדערע זאך! גארנישט נישט קיין גשמיות! כולו איז געווען 'כולו אומר כבוד', כבוד שמים, כבוד התורה. אידן האבן געטאנצט מיט די תורה.
מ'האט זיך איינגעוויקלט אינעם טלית, אדער ביי די נאכט מיט די שטריימל און די בעקיטשע, זיך איינגעוויקלט אין זיך, זיך מדבק געווען, משמח געווען אז דער אייבערשטער האט געגעבן א תורה פאר אידישע קינדער. מ'טאנצט, מ'איז בשמחה. די 'אשר בחר בנו מכל עם', דאס איז געזאגט געווארן - דאס איז נישט משפה ולחוץ - דאס איז ווערטער פון פנימיות הלב איז דאס ארויסגעקומען, די שמחה של מצוה, אזא שמחה עילאה, ארויסגעברענגט פון די פנימיות פון הארץ פון אידישע קינדער א קשר צו די הייליגע תורה, א קשר צום הייליגן באשעפער, אזוי פון טיפעניש פון הארץ. אזוי, דאס איז נישט - ווער ס'האט צוגעקוקט די ריקודין של מצוה פונעם ציבור, דאס איז געווען אזוי אמת'דיג א שמחה אמיתית, אזוי ווי א חסידישער איד טאנצט, חסידישע אידן פירן זיך, אזוי ווי דער זיידע ז“ל דער ייטב פנים האט אראפגעלייגט אז אזוי דארף צו זיין שמחת תורה, וואס שמחת תורה מיינטי. ס'איז געווען אזוי אויף אזא געהויבענע בחינה.
דאס איז נישט קיין 'שמחת תורה אידן', דאס איז א גאנץ יאר שמחת תורה!
דאס איז נישט - אין אמעריקע ווייסט מען, ס'איז דא 'יזכור אידן', ווער ס'ווייסט אזוי, ס'איז דא א גאנץ יאר איז גארנישט, 'יזכור אידן', אזעלכע אידן...
ס'איז אבער דא, איך וויל נישט זאגן אויף דעם... אבער ס'איז דא 'שמחת תורה אידן', א גאנץ יאר האט מען נישט אזא גרויסע שייכות מיט די תורה, שמחת תורה איז מען א מחותן מיט די תורה, מען טאנצט מיט די תורה, אזוי איז עס, דאס איז 'שמחת תורה אידן'! שמחת תורה טאנצן זיי די אידן.
ווער ס'האט געזען די אידן טאנצן, דאס איז נישט שמחת תורה אידן, דאס איז א גאנץ יאר שמחת תורה! די האבן א גאנץ יאר א קשר מיט די תורה! ווען מ'האט נישט א גאנץ יאר א קשר מיט די תורה, איז דער שמחת תורה אנדערש. מ'ווייסט אז אין אמעריקע איז שמחת תורה אויכעט אנדערש. אסאך אידן געבן ארויס אנדערש די שמחת התורה, ווייל ס'איז נישט 'שמחת התורה'. מ'האט געזען די אידן דא ווי אזוי זיי טאנצן, דאס איז א גאנץ יאר שמחת תורה! א גאנץ יאר האט מען א שמחה מיט די תורה! מ'לערנט תורה! אידן זענען זיך מדבק אין די תורה און זיי לערנען!
דאס איז 'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל', שבחן של ישראל, דאס איז דער שבח פון אידן.
'שבחן של ישראל' אין די ימי הסליחות און די ימים טובים
אזוי איז געווען, די זעלבע זאך קען מען אויסרעכענען אזוי גאנץ חודש תשרי ווי אזוי ס'איז געווען. באמת, ס'איז צו באוואונדערן, א סליחות יעדן אינדערפרי דא אין בית המדרש, הונדערטער אידן, יעדן טאג איז געווען פארטאגס מדי יום ביומו א פול געפאקט בית המדרש און געזאגט יעדן טאג סליחות פארטאגס, עלטערע אידן, אינגעלייט, און בחורים, און אפילו קינדער. יעדן טאג מדי יום ביומו, ווער ס'האט עס צוגעזען, ס'איז געווען א פול בית המדרש יעדן טאג. שבחן של ישראל, מ'איז צוגעגאנגען מיט אן ערנסטקייט צו די הייליגע טעג.
אזוי איז געווען ראש השנה - מ'דארף נישט צו זאגן - ראש השנה, דאס דאווענען דא אין דעם בית המדרש, מיט אזא מין התלהבות, מיט אזא מין [ברען] - איך מיין נישט צו זאגן ערגעץ אנדערש נישט, איך וויל נישט ארויסברענגען און איך מיין נישט צו זאגן אז ערגעץ אנדערש נישט - איך קען נאר זאגן, די אידן וואס איך האב מיטגעלעבט, וואס איך האב געזען בין איך אן עדות. ווי אזוי ס'איז אין אנדערע פלעצער? איך שטעל מיר פאר אז ס'איז אויך דא וואוילע אידן. אבער איך קען נאר זאגן דא וואס אונז האב מיר דא מיטגעלעבט - מיטגעזען, אידישע קינדער, ווי אזוי ס'האט אויסגעזען, א דאווענען, אה, א יום טוב סוכות ווי אזוי ס'איז געווען. א דאווענען חול המועד אין בית המדרש, א יום טוב'דיגע תפילה איז עס געווען, געהויבן - באמת געהויבן.
'הגלה נא וכו' את סוכת שלומך' וואס הקב“ה זאגט שבחן של ישראל, בזכות זה 'תאיר ארץ' מיט השפעות 'מכבודך'
האב איך געקלערט אזוי, 'הגלה נא ופרוש חביבי עלי את סוכת שלומך' (נוסח פיוט ידיד נפש), מ'בעט דעם אייבערשטן, 'הגלה נא ופרוש חביבי עלי את סוכת שלומך', די סוכת שלומו פון הקב“ה [שהיא על שם שיצאו מהענני הכבוד במסירת נפש], וואס דער אייבערשטער זאגט שבחן של ישראל, דער אייבערשטער האט געזאגט - פריער האב איך געזאגט - 'וידבר משה את מועדי ה' אל בני ישראל', ס'זאל נתגלה ווערן פאר אונז אז דער אייבערשטער זאגט שבחן של ישראל, אין דעם זכות איז 'תאיר ארץ מכבודך', זאל 'תאיר ארץ', די יושבי הארץ זאלן אויפגעלאכטן ווערן 'מכבודך', מיט השפעות כל טוב פונעם הייליגן באשעפער, פון כבודו יתברך שמו.
אין 'בראשית' איז מרומז די שמחה פון הקב“ה און די שמחה פון כלל ישראל
מ'געזעגענט זיך פון יום טוב סוכות, שמיני עצרת, שמחת תורה, 'יום שכולו טוב'. שמחת תורה איז א המשך צו יומא דסוכות. אידן האבן זיך געפריידט - האב מיר פריער געשמועסט - מיט אזא שמחה אמיתית לכבוד די שמחת התורה, לכבודו פון הקב“ה נותן התורה, און הקב“ה איז זיך משמח בשמחת התורה פון כלל ישראל.
'בראשית' (בראשית א' א'), זאגט דער אגרא דכלה (רמזי בראשית רמז מ“א)יא, איז די ראשי תיבות 'רצה אלקים ישמחו ביום שמחת תורה', אזוי וויל דער אייבערשטער [והיינו שבחו של הקב“ה].
הקב“ה איז מספר בשבחן של ישראל, 'בראשית' איז ראשי תיבות (בעל הטורים בראשית א' א' ד“ה בראשית), 'בראשונה ראה אלקים שיקבלו ישראל תורתו', דער אייבערשטער האט געזען אידן וועלן מקבל זיין די תורה, דאס איז שבחן של ישראל. דאס איז, אידן טאנצן ביום שמחת התורה, וואס דער אייבערשטער פריידט זיך ומספר בשבחן של ישראל.
'חוזרין בשיטה האחרונה מעין תחילתו'
מנהג ישראל קדושים, שמחת תורה ביי שחרית, מ'הייבט אן 'הקל בתעצומות' מיט די יום טוב'דיגע נוסח, ס'איז דאך יום טוב. ס'קומט צו 'המלך', הייבט מען אן מיטן ראש השנה נוסח 'המלך'. דער פעטער ז“ל דערמאנט עס אזוי אין די תורות (דברי יואל לשמחת תורה אות י“ג)יב אז ס'איז א מנהג פון הרב הקדוש מראפשיץ ז“ל, און אז ס'איז א ראפשיצער מנהג איז עס א הייליגער מנהג, מנהג ישראל קדושים [והטעם הוא על דרך דקי“ל (בבא בתרא קסא:) שהשטר מתקיים בסופו, ועל כן חוזרין בשיטה האחרונה מעין תחילתו (עטרת ישועה ליקוטים לשמח“ת ד“ה הנה)]יג.
אידן זענען מתפלל 'ובכן יתקדש שמך ה' אלקינו', און הקב“ה איז מתפלל 'ובכן צדיקים יראו וישמחו וישרים יעלוזו וחסידים ברינה יגילו'
איך האב אזוי געקלערט אזוי [לחזור בשיטה האחרונה מעין תחילתו], אין המשך צו דעם שמועס וואס אונז האב מיר געשמועסט אזוי, אידן זאגן שבחו של הקב“ה, און הקב“ה זאגט שבחן של ישראל.
ס'קומט ראש השנה, יום כיפור, מ'טראכט אריין די תפלה ווי אזוי ס'איז, הייבט מען אן די יום טוב'דיגע שמונה עשרה, 'ובכן יתקדש שמך ה' אלקינו', דאס איז אז אידן זענען מתפלל אויף כבוד שמו יתברך, 'יתקדש שמך ה' אלקינו על ישראל עמך'. נאכדעם זאגט מען, 'ובכן צדיקים יראו וישמחו', דאס איז שוין א תפילה וואס הקב“ה איז מתפלל.
אידן זאגן, 'ובכן יתקדש שמך ה' אלקינו'. די גמרא (ברכות ז.)יד זאגט אז הקב“ה איז מתפלל. דאס איז שוין די תפילה וואס הקב“ה איז מתפלל, 'ובכן צדיקים יראו וישמחו וישרים יעלוזו וחסידים ברינה יגילו', דאס איז די תפילה וואס דער הייליגער באשעפער איז מתפלל די הייליגע טעג.
ברכת הקודש
אז דער אייבערשטער איז מתפלל איז נישטא קיינער וואס זאל מקטרג זיין, עמיצער זאל זאגן אנדערש, קיינער זאגט נישט אנדערש! ממילא איז צום האפן, דער אייבערשטער איז מתפלל, 'ובכן צדיקים יראו וישמחו', ס'וועט מקוים ווערן במהרה, מ'זאל זען אלע - מ'זאל זוכה זיין צו דערלעבן און זען, 'ובכן צדיקים יראו וישמחו וישרים יעלוזו וחסידים ברינה יגילו', א שמחה אמיתית מרוב כל.
דער אייבערשטער וועט העלפן, ס'גייט זיין 'ישרים יעלוזו', השפעות טובות אין אלע ענינים!
דער אייבערשטער וועט העלפן ס'וועט זיין 'חסידים ברינה יגילו', ס'וועט נשפע ווערן פון השמים שפע ברכה והצלחה, פרנסה בהרחבה גדולה! מ'וועט זען בנים ובני בנים עוסקים בתורה ובמצוות נחת והרחבה! ס'וועט זיין 'חסידים ברינה יגילו', ס'וועט זיין - דער אייבערשטער וועט העלפן - א רפואה שלימה פאר אלע חולי ישראל וואס זענען נעבעך אנגעוויזן [לרפואה], אלע זוכה זיין צו אריכות ימים ושנים, 'דשנים ורעננים' געזונטע יארן. 'וחסידים ברינה יגילו', ס'וועט זיין אי“ה א רבוי שמחות בבתי ישראל! דער אייבערשטער וועט העלפן, ס'וועט זיין גוטע שידוכים פאר יעדן וואס ס'דארף!
און 'וכל הרשעה כולה בעשן כעשן תכלה, כי תעביר ממשלת זדון מן הארץ', ס'וועט מקוים ווערן 'ותמלוך אתה הוא ה' אלקינו מהרה על כל מעשיך', בביאת גואל צדק במהרה בימינו אמן.
א) במס‘ סוכה: דתניא, 'כי בסוכות הושבתי את בני ישראל‘ (ויקרא כ“ג מ“ג), ענני כבוד היו [פרש“י: סוכות שאמר הכתוב שהושיבם במדבר], דברי רבי אליעזר. רבי עקיבא אומר, סוכות ממש עשו להם [פרש“י: מפני החמה בשעת חנייתן היו עושים סוכות].
ב) בחיי אדם: כתיב (ויקרא כ“ג מ“ב) 'בסכת תשבו שבעת ימים למען ידעו דורותיכם כי בסכות הושבתי את בני ישראל וגו‘ מארץ מצרים‘, מתחלה כתיב 'בסכת‘ חסר, וכאן 'בסכות הושבתי‘ כתיב מלא. אלא להורות ב‘ מיני סוכות שישבו, א‘ סוכות של ענני כבוד, וא‘ סוכות ממש בשעה שצרו על העיירות במלחמות סיחון ועוג. ובדרשות חת“ס (שנת תקצ“ג): 'כל האזרח בישראל ישבו בסוכת וגו‘ כי בסוכות הושבתי את בני ישראל בהוציאי אותם מארץ מצרים‘ (ויקרא כ“ג מ“ב) ב‘ מיני סוכות, ענני כבוד וסוכות ממש בשעת מלחמת סיחון ועוג כמ“ש באלי‘ רבה (ריש סימן תרכ“ה, בשם הרוקח המובא לקמן ולבקר בהיכלו אות ד‘) 'ואלו ואלו דברי אלקים חיים‘ (עירובין יג,: גיטין ו:). [ודבריהם הובאו בדברי רביה“ק ז“ל בדברי יואל, שהביא רבינו בהמשך הדברים.]
ג) בדברי יואל: ... החיי אדם (כלל קמ“ו ס“א - הובא לעיל ולבקר בהיכלו אות ב‘) כתב ... וכ“כ גם מרן החת“ס זלה“ה בדרשותיו לסוכות (שנת תקצ“ג דף נב,: ושנת תקצ“ו דף נד: - הובא ג“כ שם), אמנם לכאורה קשה על זה, דהנה בשלמא מה שכתבו שישבו בסוכות ממש בשעה שצרו על העיירות, הן כדברים האלה כתב גם הרוקח ז“ל (סי‘ רי“ט), אמנם מה דארכביה אתרי רכשי לפרש מה שכתב הכתוב 'בסוכות‘ מלא, להורות על שניהם גם יחד, זהו לכאורה דלא כמאן ... גם יש לדקדק למ“ד 'סוכות ממש עשו להם‘, מאי רבותא 'דבסוכות הושבתי‘ שצוה השי“ת לעשות מצות סוכה זכר להושבת בנ“י בסוכות, והלא כן דרך כל הולכי מדבריות לעשות סוכה לבל יכם שרב ושמש, ומה נס היה בזה שצוונו השי“ת שנעשה זכר אליו, וכן דקדקו הב“י שם והקרבן אהרן בביאורו על התו“כ ... ועתה נבא ליישב אליבא דר“ע דאמר 'סוכות ממש עשו להם‘ ... אמנם כבר הבאנו דברי הרוקח 'דסוכות ממש עשו להם‘ בשעה שיצאו לצור על העיירות בשעת מלחמת סיחון ועוג, שהרי בשעת מלחמה הוכרחו לצאת מן העננים, וכמ“ש אצל מלחמת עמלק (שמות י“ז ט‘) 'צא הלחם בעמלק‘ ודרשו רז“ל (מכילתא בשלח פר‘ עמלק פ“א) 'צא מן הענן‘, ובאותה שעה הוצרכו לעשות סוכות ממש. והנה העננים היו מגינים עליהם מן האויבים, וכל זמן שהיו ישראל תחת ענני הכבוד היו שמורים מכל רע ולא היה שום אומה ולשון יכול לשלוט בהם ... ומעתה כשנצטוו בגזירת ה‘ לצאת מן העננים למלחמה, היה להם בזה מסירת נפש גדול לקיים מצות ה‘, כי שם בחוץ לא היה להם הגנה מן האויבים, אבל בזכות שקיימו מצות ה‘ במסירת נפש נעשה להם נס שגם הסוכות ממש שעשו להם הי‘ בהם כח הגנה להגן עליהם מן האויבים כמו בענני הכבוד ... ולפי“ז א“ש אף למ“ד 'סוכות ממש עשו להם‘ מה שנצטוינו לעשות זכר לזה, כי גם בהם הי‘ נס והגנה מן האויבים. ובברך משה (לסוכות מאמר סוכת שלם אות ד‘ - שהביא רבינו בהמשך הדברים) הביא דבריו הק‘ בזה“ל: וי“ל בהקדם מה ששמעתי ממרן דודי זללה“ה לבאר שיטת רבי עקיבא 'סוכות ממש עשו להם‘ ... ועל כן נצטוינו לעשות זכר על זה, ותכלית המצוה ללמד את בני ישראל לדורותיהם לקיים מצות ה‘ במסירות נפש, ועל זה נאמר 'למען ידעו דורותיכם כי בסוכות הושבתי את בני ישראל‘ ומהם ילמדו וכן יעשו דורות הבאים לעשות רצון קונם במסירות נפש, עכ“ד.
ד) ברוקח: 'בסכות תשבו שבעת ימים למען ידעו דורותיכם כי בסכות הושבתי את בני ישראל בהוציאי אותם מארץ מצרים‘ (ויקרא כ“ג מ“ג) ומרעמסס באו לסכות, על אותן סוכות היה אומר רבי אליעזר 'סוכות ממש היה‘, ר‘ עקיבא אומר 'ענני כבוד היו‘ [כ“ה גירסת התו“כ והפסיקתא בשיטת ר“א ור“ע], וכן פירשו 'כי בסכות הושבתי‘. ויש מפרשים כשצרו על ארץ האמורי של סיחון ועוג ועל כרכים שבארץ כנען, אז ישבו ישראל בסכות, כמו שכתוב (שמואל-ב‘ י“א י“א) 'וארון וישראל ויהודה יושבים בסכות‘, כי בשדה היה מסכך עליהן עד שכבשו רבת בני עמון, כך ישראל עד שכבשו ארץ כנען, זהו 'כי בסכות הושבתי את בני ישראל‘ כשצרים את האומות, וכל זמן שלא כבשו וחלקו קורא 'יציאת מצרים‘ כמו שכתוב (דברים ד‘ מ“ו) 'אשר הכה משה ובני ישראל בצאתם ממצרים‘, והיא שנת הארבעים, וכו‘.
ה) בקדושת לוי: 'ואמרתם זבח פסח הוא לה‘‘ (שמות י“ב כ“ז), והנה יש להבין שאנו קורין את יו“ט המכונה בתורה בשם 'חג המצות‘ אנו קורין אותו 'פסח‘, והיכן רמז זה בתורה לקרוא יו“ט זה בשם 'פסח‘, והלא בכל התורה (שמות כ“ג ט“ו, ושם ל“ד י“ח, ויקרא כ“ג ו‘, דברים ט“ז ט“ז) נקרא יו“ט זה בשם 'חג המצות‘. והנה כתיב (שיר השירים ו‘ ג‘) 'אני לדודי ודודי לי‘, היינו שאנו מספרים שבחו של הקב“ה והקב“ה מספר שבח של ישראל. וכן הוא שאנו מניחין תפילין וכתיב בהן שבח של הקב“ה, והקב“ה מניח תפילין שכתוב בהן שבח ישראל. ובזה יובן מה שכתוב בתנא דבי אליהו (לא נמצא לפנינו, ועי‘ ויק“ר ב‘ ה‘) דמצוה לספר שבחן של ישראל, ויש להשי“ת נחת רוח מזה שמספר בשבחן של ישראל. ונראה הטעם, משום דאסור להסיח דעת מתפילין (מנחות לו:), ומצוה על כל אדם לעסוק תמיד בתפילין, דהיינו או לספר השבח של ישראל, דהיינו תפילין דמארי עלמא שכתוב בהן שבח של ישראל כדאמרינן בגמרא (ברכות ו.) 'תפילין דמארי עלמא מה כתיב בהו מי כעמך ישראל כו‘‘, או לספר בשבח של הקב“ה דהוא תפילין של ישראל שכתוב בהם שבח השי“ת, דהיינו 'שמע‘, 'קדש‘, 'והיה כי יביאך‘. ונמצא תמיד אנו מספרים שבח השי“ת, והשי“ת מספר שבח ישראל. והנה 'חג המצות‘ נקרא על שבח ישראל, ועיין ברש“י על פסוק (שמות י“ב ל“ט) 'ויאפו את הבצק עוגות מצות כו‘ וגם צדה‘, ועיין ברש“י מגיד שבחן של ישראל כו‘, שמפורש בקבלה (ירמיה ב‘ ב‘) 'זכרתי לך כו‘‘ עיי“ש, ונמצא נקרא 'חג המצות‘ על שם שבח ישראל שאפו את הבצק עוגות מצות, ולזה בתורה נקרא יו“ט זה בשם 'חג המצות‘ כביכול השי“ת מספר שבח של ישראל. ואנו קורין היו“ט בשם 'פסח‘ על שם שבח השי“ת 'ואמרתם זבח פסח הוא לה‘ אשר פסח כו‘‘, שהוא שבח השי“ת, על דרך הפסוק 'אני לדודי ודודי לי‘ [וכ“כ גם בדרוש זכירת יציאת מצרים].
ו) במס‘ ברכות: אמר ליה רב נחמן בר יצחק לרב חייא בר אבין, הני תפילין דמרי עלמא מה כתיב בהו. אמר ליה 'ומי כעמך ישראל גוי אחד בארץ‘ (דברי הימים-א‘ י“ז כ“א). ומי משתבח קודשא בריך הוא בשבחייהו דישראל. אין, דכתיב (דברים כ“ו י“ז) 'את ה׳ האמרת היום‘, וכתיב (שם פסוק י“ח) 'וה׳ האמירך היום‘, אמר להם הקב“ה לישראל, אתם עשיתוני חטיבה אחת בעולם, ואני אעשה אתכם חטיבה אחת בעולם. אתם עשיתוני חטיבה אחת בעולם, שנאמר (דברים ו‘ ד‘) 'שמע ישראל ה׳ אלקינו ה׳ אחד‘, ואני אעשה אתכם חטיבה אחת בעולם, שנאמר 'ומי כעמך ישראל גוי אחד בארץ‘.
ז) וז“ל רש“י שם: 'וגם צדה לא עשו להם‘ לדרך. מגיד שבחן של ישראל, שלא אמרו היאך נצא למדבר בלא צידה, אלא האמינו והלכו. הוא שמפרש בקבלה (ירמיה ב‘ ב‘) 'זכרתי לך חסד נעוריך אהבת כלולתיך לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה‘, מה שכר מפרש אחריו 'קדש ישראל לה‘ וגו‘‘.
ח) בברך משה: 'בסכת תשבו שבעת ימים כל האזרח בישראל ישבו בסכת למען ידעו דורותיכם כי בסוכות הושבתי את בני ישראל בהוציאי אותם מארץ מצרים‘ (ויקרא כ“ג מ“ג) איתא בגמרא (סוכה יא:) 'כי בסוכות הושבתי את בני ישראל‘ ענני הכבוד היו, דברי רבי אליעזר, רבי עקיבא אומר סוכות ממש עשו להם. ובטור (או“ח סי‘ תרכ“ה) כתב שמצות סוכה הוא זכר לענני הכבוד, והקשו המפרשים מדוע נקט כרבי אליעזר לגבי רבי עקיבא, והרי כללא אית לן (עירובין מו:) הלכה כרבי עקיבא מחבירו. וי“ל בהקדם מה ששמעתי ממרן דודי זללה“ה ... עוד זאת נקדים מה שכתב בקדושת לוי ... עכ“ד הנחמדים. וכדברים האלו י“ל גם לגבי חג הסוכות, כי 'ענני הכבוד‘ מורה על שבחו של הקב“ה שהטיב עמנו בטובו ובחסדו הגדול, והקיפנו בענני כבודו להגן עלינו ולשמרינו מכל רע. 'וסוכות ממש‘ מורה על שבחן של כנסת ישראל שקיימו מצות ה‘ במסירות נפש, ויצאו מן העננים להלחם עם מלכי האמורי כאשר צוה ה‘. והנה בני ישראל עושים סוכות כדי להלל ולשבח את הקב“ה על חסדיו שעשה עמנו בענני הכבוד, אבל הקב“ה בשמים ממעל משתבח בהם בישראל ואומר כי הסוכות הן על שם שבחן של ישראל שקיימו מצות ה‘ במסירות נפש. והשתא רבי אליעזר ורבי עקיבא מר אמר חדא ומר אמר חדא ולא פליגי, כי רבי אליעזר אומר 'ענני כבוד היו‘, והוא הטעם שבני ישראל עושים סוכות. ורבי עקיבא אומר 'סוכות ממש עשו להם‘, והוא הטעם של הקב“ה במצות סוכה. ואשר על כן העתיק הטור טעמו של רבי אליעזר שעושים סוכות 'זכר לענני הכבוד‘, כי אנו כנסת ישראל עמו וצאן מרעיתו, זהו עבודתינו לעסוק בשבחו של מקום להודות ולהלל לשמו הגדול על רוב רחמיו וחסדיו ואנו עושים סוכות 'זכר לענני הכבוד‘ שהטיב ה‘ עמנו.
ט) בהדברות קודש ליל הושענא רבה האריך כ“ק מרן רבינו שליט“א בגודל קדושת היום של הושענא רבה, ובסיום דבריו אמר בזה“ל: דאס וואס מ‘טוט איז אלעס מנהגים - מנהגי קודש. די נאכט פון הושענא רבה איז פון אר“י הקדוש, מ‘זאל ליינען - פאר חצות זאל מען ליינען משנה תורה, און נאך חצות זאל מען זאגן תהלים. פארוואס דאס איז אזוי? פרעגט מען נישט קיין קשיות! דער אר“י הקדוש האט אזוי געזען, ער האט אזוי געזען בשמי שמים, אזוי דארפן אידן צו טון! און אזוי האבן זיך געפירט ערליכע אידן מקדמת דנא, הושענא רבה איז געווען אן ערנסטע נאכט, א הייליגע נאכט. מ‘זאגט [נאך], ער האט געזאגט - דער דברי חיים - מ‘האט אים געפרעגט פון א שטאט אויף די צווייטע טעג סוכות, ווי אזוי מ‘זאל זיך פירן - מ‘האט געפרעגט אויף עפעס א מנהג. האט ער געזאגט, ”דריי נעכט נישט שלאפן, דריי טעג נישט עסן“, אזוי האט דער הייליגער דברי חיים געזאגט, ”דריי נעכט נישט שלאפן און דריי טעג נישט עסן“, אזוי האט ער געזאגט. איז די ערשטע נאכט איז הושענא רבה אויפדערנאכט, א הייליגע נאכט [ואח“כ סיים בברכת הקודש].
י) מן הנכון להביא דברי כ“ק מרן רבינו שליט“א בנעילת החג שמחת תורה שנת תשפ“ג לפ“ק: איך וויל אביסל רעדן דא, זאגן פון די הקפות. איך האב דערמאנט די הקפות וואס אונז האבן מיר. דער זיידע ז“ל דער עצי חיים האט אמאל געזאגט, ”דער זיידע“ - ווען ער האט געזאגט ”דער זיידע“ האט ער געמיינט דעם ייטב לב - ”דער זיידע האט אונז איבערגעלאזט א שיינע ירושה“ - אזוי האט ער געזאגט - ”ער האט איבערגעלאזט א שיינע ירושה, דאס איז די צווייטע טעג סוכות“, אזוי האט ער געזאגט. די צווייטע טעג סוכות האט ער איבערגעלאזט א ירושה. דער זיידע דער ייטב לב האט צוזאמגעשטעלט די הקפות. דאס הייסט, ער האט מלקט געווען - ס‘איז דא פארשידענע צדיקים וואס האבן מסדר געווען הקפות, ס‘איז דא אסאך. יעדער האט עס מלקט געווען - יעדער האט זיך עס געמאכט לויט זיין בחינת הנפש. אין צאנז איז דא, אין דינוב איז דא - אין קורצן אלע רבי‘ס האבן געהאט א סדר אין די הקפות. דער ייטב לב האט אראפגעלייגט כוחות און ער האט מסדר געווען די הקפות, נישט נאר ער האט מסדר געווען סדר הקפות וואס מ‘זאל זאגן, די הקדמה - ס‘איז דא א לאנגע הקדמה, דער ייטב לב האט עס אזוי מסדר געווען אז ס‘זאל זיין א גרויסע הקדמה, און נאכדעם זאל קומען די הקפות. און ער האט מסדר געווען זמנים - ס‘איז אינטערעסאנט - זמנים אויכעט פאר די הקפות. און אין ייטב פנים (מאמר שמחת הרגל אות ז‘) שרייבט ער עס. ער זאגט, מ‘פירט די הקפות שמחת תורה אויף דער נאכט, הייבט מען אן כחצות הלילה - אזוי זאגט ער - כחצות הלילה, און ס‘ווערט געפירט ממש ביז פארטאגס - אזוי שרייבט ער. מ‘דארף גיין עסן די סעודה, מ‘דארף כאפן אזוי - מ‘דארף אריינכאפן א סעודה - אזוי שרייבט ער אזוי. ממילא דאוונט מען שפעט - אזוי שרייבט ער - דאוונט מען שפעט, און מ‘מאכט די הקפות בייטאג שפעט. און אויך מ‘דארף עפעס אריינכאפן די סעודה. ער הייבט אן צו זאגן, יום טוב, ס‘דארף דאך זיין 'לכם‘ (פסחים סח: ובשו“ע או“ח סי‘ תקכ“ט ס“א), וואס פאר א 'לכם‘ איז דאס? זאגט ער, 'עצרת תהיו לכם‘ זאגט ער, - אזוי שרייבט ער - מ‘דארף אביסל איינהאלטן דעם 'לכם‘! דער זיידע ז“ל האט אראפגעלייגט, די הקפות, יו“ט דארף צו זיין - יו“ט שמיני עצרת, שמחת תורה - ס‘דארף צו זיין 'לכם‘. וואס מיינט די 'לכם‘? מיינט די 'לכם‘ מעדני מלכים? משקאות ערבות, אזוי אז ס‘גלאנצט אין די אויגן? דאס הייסט 'לכם‘? צו הייסט 'לכם‘ צו שטיין שעות ארוכות און טאנצן מיט די תורה! אוועקגעבן די כוחות - כוחות עצומות, איך ווייס דאס קאסט כוחות עצומות! דער ייטב לב האט געזאגט אזוי [דענין 'לכם‘ היינו ההקפות]. א גרויסער יסוד צו די סדר הקפות האט ער גענומען פונעם זיידן פונעם ישמח משה, דער ישמח משה האט געטאנצט די הקפות שעות ארוכות. און דער ישמח משה האט עס גענומען פונעם מהרש“א - דער ישמח משה איז געווען אן אייניקל פונעם מהרש“א - האט ער געזאגט ”דער מהרש“א האט געטאנצט די הקפות עד כלות הנפש! דער מהרש“א האט געטאנצט די הקפות עד כלות הנפש!“ און דער ישמח משה האט עס גענומען פונעם מהרש“א - ער איז געווען אן אייניקל (ועי‘ בספר צדיק כתמר יפרח דף ד‘, ובתהלה למשה). און דער ייטב לב האט עס גענומען און ער האט עס צוזאמגעשטעלט, בקיצור ער האט צוזאמגעשטעלט א סדר הקפות, האט ער עס צוזאמגעשטעלט, און ער האט עס געדרוקט, אינדערהיים איז עס נאך געווען געדרוקט, ר‘ משה נאנאשער [הרה“ח ר‘ משה הכהן קאהן ז“ל, משב“ק אצל מרן העצי חיים זי“ע] האט עס געדרוקט, ס‘איז געווען געדרוקט און אידן האבן זיך געפירט - ס‘איז היינט שוין תשפ“ג, ס‘איז שוין דא - דער ייטב לב איז נסתלק געווארן תרמ“ג. דאס הייסט יעצט היי יאר איז הונדערט און פערציג יאר פון די הסתלקות פונעם ייטב לב, און ס‘קען נאך זיין היינט תשפ“ג, הונדערט און פערציג יאר נאכן הסתלקות פון ייטב לב, זאלן זיך צוזאמקומען א ציבור גדול לאלפים, און טאנצן די סדר הקפות אזוי ווי דער זיידע ז“ל דער ייטב לב האט געוואלט אז מ‘זאל טאנצן. אזוי האט ער געוואלט אז מ‘זאל טאנצן די הקפות.
יא) באגרא דכלה: 'בראשית‘ יצורף רא“י בש“ת. מנהג ישר לתורה לשמוח ביום שמחת תורה. והוא ר“ת 'רצה אלקים ישמחו ביום שמחת תורה‘.
יב) בדברי יואל: אפשר ג“כ לתת טעם למנהגן של ישראל ביום שמחת תורה בשחרית, דמלבד מה שמזמרין 'הקל בתעצומות עוזך‘ בנוסח כל יו“ט, מוסיפין עוד לזמר 'המלך‘ בנוסח של ר“ה ויו“כ, ואומרים ג“כ 'שוכן עד‘ בנוסח של שבת, ומקור המנהג ממרן הק‘ מראפשיץ זצוק“ל, וכו‘.
יג) בעטרת ישועה: הנה ע“י הקפות דשמחת תורה ממשיכים רפואה שלימה על כל התתק“ג מיני חולאים שהמה במספר 'תוצאות‘, כי כל אחד מישראל יש לו הרהור תשובה בשעת הקפות, כי 'מחזירין מענינו של שטר בשיטה אחרונה‘ (בבא בתרא קסא:), וצועקין בקול וממליכין את השי“ת עלינו בתיבת 'המלך‘ כמו בראש השנה, על כן 'הקפה תשובה‘ מספר 'תוצאות‘, בסוד (פיוט לשחרית יום ב‘ דר“ה) 'יחלצני מתחלואי תוצאות‘. [מענין לענין יש לציין מש“כ בייטב פנים (מאמר אור המקיף אות ט“ז) וז“ל: מנהג מוזלה“ה היה לומר בהקפה הז‘ 'לדוד מזמור לה‘ הארץ ומלואה‘ (תהלים כ“ד א‘) כי יש בו מלכות, וכן אנו נוהגין אחריו. ואוסיף תבלין כנותן טעם לשבח, לחזור בשיטה אחרונה הנאמר בראשונה בליל ראש השנה.]
יד) במס‘ ברכות: אמר רבי יוחנן משום רבי יוסי, מנין שהקב“ה מתפלל, שנאמר (ישעיה נ“ו ז‘) 'והביאותים אל הר קדשי ושמחתים בבית תפלתי‘, 'תפלתם‘ לא נאמר, אלא 'תפלתי‘, מכאן שהקב“ה מתפלל.