שיחות קודש
ביקור כ"ק מרן אדמו"ר שליט"א אצל כ"ק האדמו"ר מסאטמאר שליט"א
על ישראל הדרתו בעיר וויליאמסבורג
ג' כי תבא תשפ"ו
נישט מאריך זיין...
האדמו"ר מסאטמאר: ווי אזוי שפירט מען זיך?
רבינו שליט"א: ב"ה. אונזער משפחה האט שייכות מיט 'סאטמאר'. קודם מיין מאמע'ס טאטע הרב יעקב לייב דרעזנער ז"ל האט נאך געלערנט ביים רבי'ן זי"ע אין אורשיווא. זיין טאטע איז געווען א תלמיד פון קדושת יו"ט און שפעטער א חסיד פון עצי חיים. דער זיידע האט געלערנט ביים עצי חיים און ווען דער רבי זי"ע האט געמאכט א ישיבה אין אורשיווא, האט דער עצי חיים געשיקט אפאר שטארקע בחורים צום ברודער קיין אורשיווא, כדי מחזק צו זיין די ישיבה. אבער ווען ס'איז געקומען די הייליגע טעג האט ער זיך געזעגענט מיטן רבי'ן און ער איז געפארן קיין סיגוט צום עצי חיים. האט אים דער עצי חיים געפרעגט: "וואס טוסטו דא? כ'האב דיר געשיקט צו מיין ברודער?"... האט ער געזאגט: "דער רבי האט מיר דארט געשיקט לערנען". האט דער עצי חיים אים געפרעגט: "אין די הייליגע טעג איז נישט דא וואס צו לערנען?", האט ער זיך צעוויינט, האט דער עצי חיים געזאגט: "דאס מאל קענסטו דא בלייבן, אבער מער זאלסטו עס נישט טון"... ער איז געווען א טובת עין.
חוץ מזה, מיין זיידע הרה"צ ר' נפתלי מיללער זצ"ל - מ'האט אים גערופן ר' נפתלי דיין - ער האט געלערנט ביי הרה"ק בעל ייטב לב זי"ע אין שטאט גארליץ. ביי די מחלוקהא, איז ער געווען בעובי הקורה און ער האט זיך אנגענומען פאר'ן וואלאווע רב, עד כדי כך אז ווען ער איז נפטר געווארן האט ער געלאזט בצוואה אז מ'זאל אים נישט לייגן נעבן גארליצער רב, נאר קעגן איבער ביי די וואנט. כ'וועל
א. השתלשלות המחלוקת הידועה בעיר גארליץ: הרה"ק בעל דברי חיים מצאנז זי"ע שהיה לו השפעה גדולה בכל הגלילות, מסר הרבנות של עיר גארליץ להרה"ק בעל ייטב לב מסיגוט זי"ע. כי בתחילה שרת ה'ייטב לב' כאבד"ק אוהעל וכממלא מקום של זקינו הרה"ק בעל ישמח משה זי"ע. אבל היה שם הרבה רדיפות ומסירות מצד השולטונות כי לא היה 'בירגער', והכריח לעזוב את גבולות המדינה.
שנים חלפו, ואחרי הסתלקות אביו הרה"ק רבי אלעזר ניסן זי"ע, עלה ה'יטב לב' לשרת בעבודת הרבנות בעיר דרובהיטש.
באותו זמן ישב על כסאו בגארליץ, אחיו הגה"ק רבי שמואל זי"ע עד פטירתו ט' חשון תרמ"ט. לאחר פטירתו נתהוה ויכיח בין הרה"צ רבי ישראל יעקב יוקל זצ"ל אב"ד בערבעשט חדב"ן הייטב לב לבין הרה"ק רבי ברוך מגארליץ שהיה אז אבד"ק רודניק, כי הגארליצער רב טען כי אביו הד"ח לא מסר להייטב לב הרבנות לצמיתות, רק לו ולא לזרעו. אחר הדין תורה הידוע שהיה בקליינווארדיין, נשארו שניהם רבנים בגארליץ. והעמידו בוררות של ג' רבנים מובהקים, הגאון רבי שמואל ענגעל מראדומישלא מצד הגארליצער רב, הגאון ר' יוסף ריינמאן אב"ד איסטריק מצד רבי יוקל, והערוגת הבושם היה השליש.
וכפי המסופר כשנגמר הבוררות ורצו להוציא פסק דין לטובת ר' יוקל, קפץ הגאון מראדומישלא דרך החלון כי לא רצה להוציא פסק נגד בנו של הצאנזע רב, שהיה חסיד צאנז. ועי' בס' שיח זקנים (ח"ו שכז) שהערוגת הבושם הוציא את המכתב לטובת ר' יוקל
ופנה רבינו שליט"א להרב שמואל טייטלבוים שליט"א - משב"ק האדמו"ר מסאטמאר: דער וואלאווער רב איז דאך דיין זיידע...
הרב שמואל טייטלבוים: ס'איז אויך דעם רבינ'ס זיידעב...
האדמו"ר מסאטמאר: דער זיידע הרה"ק בעל קדושת יו"ט מסיגוט זי"ע איז אמאל געווען אין גארליץ, בשעת די מחלוקת ווען ביידע שוואגער'ס זענען דארט געווען און ער האט זיי ביידע באזוכט. דעמאלט איז געווען פסח שני, איז ער געווען ביים שוואגער דער וואלאווער רב און דארט איז געווען א סעודה מיט מצות לכבוד פסח שני.
נאכדעם איז ער געווען ביים אנדערן שוואגער דער גארליצער רב, האט דער גארליצער רב געזאגט אז ער האט געגעסן 'חמץ שעבר עליו הפסח'... ער האט נישט געלאזט זיינע מענטשן זאלן עסן די מצות פון וואלאווע רב... האט דער קדושת יו"ט אים געזאגט, אז 'חמץ שעבר הפסח' איז נאר אסור אלס 'קנס' (פסחים כח.), א היזיגין קען מען קנס'נן, אבער א פרעמדן נישט...
הרב ברוך דוד - משב"ק: למעשה גייט דער רבי שליט"א חתונה מאכן אן אייניקל די קומענדיגע וואך, מיט אן אייניקל פון גארליצער רב...
רבינו שליט"א: יא, מיין איידעם כ"ק גאב"ד פשעווארסק שליט"א איז זיך משדך מיט אן אייניקל פון הרה"צ ר' חיים אלישע טייטלבוים זצ"ל מבריגלב.
מיין איידעם הנ"ל שליט"א האט מיר טאקע דערציילט, אז ווען זיין זיידע הרה"ק רבי איציקל מפשעווארסק זי"ע, איז געווען א יונגל פון צען יאר אלט, און דער גאליצער רב האט אים געזען מיט די גאנצע לבוש און די שוואצע זאקן, האט ער געפרעגט: ווער איז דער יונגל? האט מען אים געזאגט, אז זיין טאטע איז ר' נפתלי אלימלך, וואס האט זיך אנגענומען פאר ר' יוקל... האט זיך דער גארליצער רב אנגערופן א שארף ווארט. ר' איציק'ל האט זיך זייער דערשראקן און ער איז איז זיך געגאנגען מזכיר זיין ביי הרה"ק רבי שלמה הראשון מבאבוב זי"ע, האט דער באבובער רב געזאגט: "איך נעם אויף מיר פינף און אכציג יאר".
ונתהוה רעש גדול, אמנם הרה"ק הצדיקו באומרו, לאזט אפ, די שטוב איז פול מיט אמת.
וכן מסופר שבמהלך הדין תורה, כאשר אחד הנוכחים טען שרבי ברוכ'ל הוא בנו של ה"דברי חיים" (ומשום כך יש לנהוג בו במורא), נענה בעל ה"ערוגת הבושם" ואמר: "אזוי? עפענט אויף די טיר ברייט, ושכולם יראו כיצד מקיימים הלכה למעשה את הציווי 'לא תגורו מפני איש'!"... וע"ע בס' עטרת חיים (ח"ב עמ' קמב) שהרה"ק משינאווא אמר על הערוגת הבושם, הלכה כמשה ואין לנו אלא דברי בן
לימים אמר הרה"ק ה'קדושת יו"ט' לרבי יוקל, שיבא לאונגארן, והוא יסדר לו רבנות. ואכן הקדושת יו"ט הסתדר לרבי יוקל הרבנות בעיר וואלאווא. ועל שם זה הוא נקרא 'דער וואלאווער רב'.
ב. הרה"ק בעל ברך משה מסאטמאר זי"ע חתן הגה"צ רבי אהרן ט"ב זצ"ל אבד"ק וואלאווע בן הגה"צ ר' ישראל יעקב יוקל זצ"ל אבד"ק וואלאווע.
מבארדיוב זצ"ל בן הרה"ק מגארליץ זצ"ל.
חיים
ג. בספה"ק מעיין גנים עמוד רט עה"פ 'אני לדודי ודודי לי' מובא: העתק מספר החזיונות של כ"ק מרן רביה"ק זצוקללה"ה, ומסיים: והארכתי עוד בענין הזה, ואיקץ. עיי"ש. כמו כן בעמוד קסט עה"פ 'וריח שלמותיך כריח לבנון': 'ואני השפל זה רבות בשנים שבחלום הלילה עמדתי לפני ב"ד של מעלה למשפט, והי' אא"ז הקדוש הריב"ש טוב זי"עועכ"י אחד מהבית דין של מעלה, ולקח את חלק הבגד שהי' על ידי והריח בו את כל מעשי, ומה שהי' אסור לי לגלות ועיי"ש.
ד. וזה"ל בהקדמת 'דבר המערכת': כאשר נחלה הרה"ק מסאטמאר זי"ע במחלת הסטראו"ק ר"ל, נכנס המשב"ק ר' יוסל אשכנזי ז"ל יחד עם הרבנית מסאטמאר ע"ה אל מעון קדשו של כ"ק רביה"ק ז"ל
האדמו"ר מסאטמאר כיבד בלחיים
רבינו שליט"א: אינטערסאנט, ביי תקיעת שופר טרעפט מען אין די גמרא (ראש השנה לד.) אז מ'זאל בלאזן דרייסיג תקיעות, און די חכמים האבן מוסיף געווען 'מאה קולות', כדי יוצא צו זיין אלע ספיקות". דאס איז א זאך וואס מ'טרעפט נישט ביי אנדערע מצוות, אז מ'זאל דארפן אויסרעכענען אז מ'זאל יוצא זיין אלע דעותי.
בוויליאמסבורג, להתחנן מלפניו שיפעול בשמי מעל לביטול רוע הגזירה. אחרי כמה מינוטן נענה רבינו בקול בטח ואמר: "ווילאנג איך לעב האט מען זיך נישט וואס צו זארגן!" ואכן החזיר רבינו את נשמתו ליוצרה ביום השבת ו' שבט תשל"ט, חדשים ספורות לפני פטירת הרה"ק מסאטמאר זי"ע. ויהי לפלא.
ה. בגמרא שם: אתקין רבי אבהו בקסרי קשר"ק קש"ק קר"ק משום דמסופק בתרועה דקרא אי תרועה ממש מה שאנו קורין תרועה דהוא ילולי יליל או שברים דגנוחי גנח או שברים ותרועה שניהם צריך לתרועה דדלמא גנוחי גנח וילולי יליל.
ו. הנה בימי הראשונים היו ארבעה מנהגים שבתפילת מוסף: א) תוקעים למלכויות תשר"ת, לזכרונות תש"ת, ולשופרות תר"ת (רי"ף, רמב"ם, תוס' ר"ה לג, ב, רא"ש, שו"ע תקצב, א, בדעה הראשונה). וכן מנהג תימנים ומקצת קהילות אשכנזים. ב) לכל ברכה תוקעים תשר"ת (ר"ת בתוס' שם, רמ"א שם). ג) תוקעים ג' פעמים תשר"ת למלכויות, ג' פעמים תש"ת לזיכרונות, ג' פעמים תר"ת לשופרות (בשו"ע תקצב, א, שכך המנהג). ד) המנהג המקובל כיום, לתקוע תשר"ת תש"ת תר"ת לאחר כל ברכה. וזאת משום שאנחנו רוצים להריע בכל ברכה ככל שלוש צורות התרועה. כך היא דעת הערוך, ריא"ז ורדב"ז. המנהג לתקוע מאה תקיעות, הוזכר בערוך בשם הירושלמי (ערך ערב), והובא בתוס' ר"ה לג, ב, וכן הובא בראבי"ה ושבולי הלקט. וכן ידוע בשער הכוונות (ענין ר"ה דרוש ז, דרוש ט), מבואר שלפי האר"י תוקעים ל' תקיעות בתפילה בלחש של מוסף, ושהתקיעות הללו מתקנות תיקונים מיוחדים. בעקבות דברי האר"י, נהגו במקומות רבים לתקוע שלושים קולות בתפילת לחש. כך מנהג רוב הספרדים: כ"כ שולחן גבוה תקצא, ב, שכך מנהגם ואין לבטל המנהג; שו"ת זבחי צדק (החדשות קנ); נהר מצרים (הל' ר"ה יב).
נאר כ'האב געקלערט, די גמרא זאגט (ברכות כ:) אז דער אויבערשטער זאגט: "כתבתי בתורה ואכלת ושבעת וברכת', והם מדקדקים עד כזית ועד כביצה1. דאס הייסט, די ענין פון 'לפנים משורת הדין', דאס האט ממתיק געווען די דינים.
מ'טרעפט אויך אין גמרא (שם לד:) 'אמרו לפני כדי שתמלוכוני עליכם', דער אויבערשטער אליינס געבט עצות פאר אידישע קינדער ווי אזוי זוכה צו זיין בדין!... היש חיך מתוק מזה.... דעריבער האבן חז"ל איינגעפירט אז מ'זאל יוצא זיין די אלע ספיקות, כדי אידן זאלן מדקדק זיין 'לפנים משורת הדין' און דאס וועט שוין זיין פאר זיי א מליץ טוב, אז דער אייבערשטער זאל אויך נושא פנים זיין און נישט קוקן אויף די עבירות. ובדרך אגב, "יום תרועה", תרועה איז אותיות ע' תורה, ע' פנים לתורה. תרועה, תורה ע'. די תורה געווענליך האט ע' לתורה. אבער למעשה ביי תקיעת שופר קומט אויס אז אונז טוען מיר דאך 'זיבעציג' מיני אופנים.
און דאס איז אויך וואס די גמרא זאגט (שם יז:) אז מ'בלאזט שופר 'כדי לערבב השטן', קען זיין אז מיט דעם ווערט דער שטן צומישט, ער דערשרעקט זיך פאר אפאר תקעיות? נאר ווען ער זעהט אז אידן הייבן אן מדקדק זיין 'לפנים משורת הדין', דעמאלט ווייסט ער אז די אידן וועלן זיכער ארויסגיין זכאי בדין.
האדמו"ר מסאטמאר: דער בני יששכר (תשרי, מאמר יום תרועה) זאגט כעין זה, ער גייט אויף דעם דרך...
דאז"ה, ס'זאל שוין זיין א נשיאות פנים. א כתיבה וחתימה טובה, ילכו מחיל אל חיל, מ'זאל גיין פון איין שמחה צום צווייטן, ס'זאל זיין שמחה תמיד, אריכת ימים ושנים טובים, קענען משפיע זיין פאר'ן גאנצן ציבור און זכות אבות זאל מגין זיין.
רבינו שליט"א: המברך יתברך. א כתיבה וחתימה טובה, כל טוב, ונפרדו לשלום.