Skip to content
א קוואל פון חיזוק - אידיש

ולקחתם לכם: דער גרעסטע געווער פון א איד: מיר האבן די 'שרביטו של מלך' פון הקב"ה אין די האנט!

  • Sukkos
  • 5787
  • Yiddish
View printout

מחשב זיין שכר מצוה און די לעכטיגקייט פון א מצוה

די משנה זאגט אין מסכת אבות (פרק ב', משנה א') "והוי זהיר במצוה קלה כבחמורה, שאין אתה יודע מתן שכרן של מצוות, והוי מחשב הפסד מצוה כנגד שכרה, ושכר עבירה כנגד הפסדה". א מענטש זאל שטענדיג אינזינען האבן און אויסרעכענען דעם שכר פון א מצוה. וואס איז פשט אין דעם? דער הייליגער רבי ר' מענדלע רימנובער זי"ע האט געזאגט - און דער זעלבער יסוד שטייט אויך פונעם הייליגן 'באר מים חיים' זי"ע - אז אויב מען וואלט געגעבן פאר א איד א ברירה ארויפצוגיין אויבן אין הימל פאר בלויז איין רגע, און ער וואלט געזען די געוואלדיגע לעכטיגקייט וואס ווערט באשאפן ווען א איד טוט א מצוה, ער וואלט געזען וואסערע שמחת החיים, וואסערע מנוחת הנפש, און וואסערע אינערליכע עשירות אין מוח און אין הארץ דאס ברענגט פארן מענטש, וואלט ער נאכגעלאפן נאך א מצוה מיט אזא התלהבות, אז קיין שום גשמיות'דיגע זאך אויף דער וועלט וואלט אים נישט אינטערעסירט. זיי לייגן צו, אז מען רעדט נישט דא פון זען דעם שכר אין גן עדן אדער דעם שכר בעולם הזה. ניין, מיר רעדן בכלל נישט דערפון. מיר רעדן בלויז פון דעם, אז אויב א איד וואלט נאָר געזען וואס א מצוה טוט אויף און ווי אזוי זי מאכט דעם מענטש לעכטיג, פרייליך און געשמאק, וואלט ער געלאפן טאג און נאכט אין בית המדרש און געזעסן בהתמדה! ער וואלט געטון מצוות מיט אַן אומבאשרייבליכע התלהבות! ווי אויך, ווען א מענטש וואלט נאָר געווען פאר איין רגע אויבן אין הימל און געזען וואס א מצוה טוט אויף - דעם נחת רוח פארן אייבערשטן און די גרויסע שמחה וואס ווערט אין די פמליא של מעלה - וואלט ער נישט אויפגעהערט צו לערנען, דאווענען און טון מצוות מיט דעם גרעסטן געשמאק, אפילו אָן קוקן אויפן חלק השכר בעולם הזה אדער בעולם הבא. אין אנדערע ווערטער, די צדיקים האבן אונז דא מגלה געווען א מורא'דיגע זאך: די סיבה פארוואס א מענטש גייט נישט צו צו א מצוה מיט דעם גרעסטן געשמאק, איז ווייל ער כאפט נישט וואס דא טוט זיך אפ. די זעלבע זאך איז פארקערט: ווען א מענטש וואלט געווען אויבן אין הימל פאר איין רגע און געזען וואס עס מיינט צו טון אַן עבירה - אז עס מאכט דעם מענטש טונקל און ברענגט אים צו זיין אינגאנצן צעבראכן מיט עצבות און מרה שחורה - וואלט ער קיינמאל נישט געטון קיין עבירה. מיר רעדן דא נישט פונעם עונש בעולם הזה אדער בעולם הבא, נאָר בלויז פון דעם חלק וואס דער מענטש וואלט געזען וואס ער טוט אפ, אז ער מאכט זיין אייגענעם מוח און הארץ טונקל, צעבראכן און מרה שחורה'דיג. ווי אויך, ווען א מענטש וואלט געווען פאר איין רגע אויבן אין הימל און געזען דעם צער השכינה וואס ער פאראורזאכט פארן אייבערשטן, און וואסערע חורבן ער מאכט אָן אין די עולמות העליונים והתחתונים מיט בלויז איין עבירה, וואלט ער קיינמאל אין זיין לעבן נישט געטון קיין עבירה. נאכאמאל, מיר רעדן נישט דא פונעם חלק העונשים, לא בזה ולא בבא; מיר רעדן בלויז פון דעם וואס א מענטש וואלט געזען וואס עס טוט זיך אפ ווען ער טוט חלילה אַן עבירה. דאס איז דער פשט אין דער משנה: "והוי מחשב שכר מצוה" מען דארף אויסרעכענען די געוואלדיגע גרויסקייט וואס א מצוה איז, "ושכר עבירה כנגד הפסדה", און מען דארף אויסרעכענען וואס ווערט געטון דורך אַן עבירה. אוודאי מיינט די משנה אויך דעם שכר און די עונשים בעולם הזה ובעולם הבא, אבער די צדיקים האבן אונז מגלה געווען אז די משנה מיינט אויך דעם עצם יסוד פון וואס א מצוה און אַן עבירה זענען. א מצוה איז אזוי געשמאק און לעכטיג, און אן עבירה איז אזוי טונקל און מרה שחורה'דיג, אז אפילו אן דעם שכר און עונש וואלט א מענטש געלאפן טון מצוות און וואלט אנטלאפן הונדערטער טויזנטער מייל אוועק פון אַן עבירה!

דער שליסל פון "הכרה" אין עבודת השם

דער יסוד און דער שליסל צו דעם איז 'הכרה', אנערקענונג, ווי דער הייליגער 'יושר דברי אמת' זי"ע איז מאריך אין זיינע בריוו, און דער אַלטער פון קעלם זי"ע אין זיינע שמועסן: אז דער גאנצער שליסל פונעם מענטש איז 'הכרה' - ער זאל מכיר זיין וואס דא טוט זיך אפ. ווען א מענטש איז מכיר די חשיבות פון א מצוה און דעם געוואלדיגן חורבן וואס ער מאכט ביי אן עבירה, ווערט ער א נייער מענטש. ווען מיר גייען יעצט אריין אין דעם יו"ט סוכות, איז איינע פון די וועגן ווי אזוי א מענטש קען אויפקאכן זיין מוח און הארץ צו דער הייליגער מצוה פון סוכה, צו די ד' מינים, און צום יו"ט סוכות בכלליות, דורך אריינקוקן אין די ספרים הקדושים און כאפן א בליק און א דערהער וואס דא טוט זיך אפ. אויטאמאטיש, ווען ער וועט זען אז דא בויט מען אויף פאלאצן, גאנצע שטעט און לענדער אין די רוחניות'דיגע וועלטן... וועט ער צוגיין גאר אנדערש צו דער מצוה.

דער משפט פון ראש השנה: 'מלך' אדער 'מושל'

לאמיר זען דעם מדרש אין ויקרא רבה (פרשה ל'). דער הייליגער מדרש פרעגט: וואס איז דער ענין פון די ד' מינים? "כשהיו נדונין לפני המלך ולא ידעו מה נצח דינן" - עס איז געווען א ראש השנה, און מיר האבן נישט געוואוסט ווער עס האט געווינען דעם דין. ישראל ואומות העולם קומען און מקטרג זיין פארן באשעפער אין ראש השנה, "ולית אנן יודעין מה נצח" - מיר ווייסן נישט ווער עס האט געווינען. דער ביאור הדברים שטייט שוין פונעם ווילנער גאון זי"ע, פונעם 'חתם סופר' זי"ע, פונעם 'יושר דברי אמת' זי"ע און אין אלע ספרים הקדושים, אז ביי דעם דין פון ראש השנה זענען דא צוויי חלקים. איין משפט איז, מען איז דן צי דער רבוש"ע כביכול גייט זיין א 'מושל' אדער א 'מלך'. א 'מושל' מיינט אז דער רבוש"ע געוועלטיגט אויף דער וועלט בעל כרחך, אזוי ווי להבדיל - א 'דיקטאטור', ווי דער ווילנער גאון מסביר. דאס הייסט, די גוים ווילן אז דער רבוש"ע זאל נישט זיין קיין מלך. אויב דער רבוש"ע איז בלויז א מושל, איז דאס א בזיון פאר א מלך, ווייל כאטש ער פירט די וועלט, ווילן זיי אים נישט אנערקענען אלס מושל און זענען נישט אינטערעסירט צו זיין אונטערטעניגט צו זיין מלוכה. פון דער אנדערער זייט, אידישע קינדער ווילן אז דער אייבערשטער זאל זיין א מלך. א מלך מיינט אז מען וויל אים, אזוי ווי מיר זאגן ביים דאווענען: "ומלכותו ברצון קבלו עליהם". מיר ווילן זיין מלוכה. וועלן די מלוכה מיינט אז מיר גלייבן אינעם אייבערשטן, מיר האבן אמונה ובטחון, מיר ווילן מקבל זיין תורה ומצוות, מיר ווילן לערנען, דאווענען און דינען דעם אייבערשטן, און אויספאלגן אלע זיינע חוקים ומשפטים. דאס טייטש אז מיר ווילן מקבל זיין עול מלכותו און אויספאלגן אלע חוקי המלך - דאס מיינט ממליך זיין דעם מלך. דאס איז איין חלק פונעם דין אין ראש השנה. אויף דעם זאגט דער הייליגער 'שר שלום' פון בעלזא זי"ע אויפ'ן פיוט "ומלאכים יחפזון וחיל ורעדה יאחזון", אז די מלאכים ציטערן. פרעגט דער שר שלום: פאר וואס ציטערן זיי? ענטפערט ער: "כי הנה יום הדין" - זיי ציטערן פונעם יום הדין, צי דער אייבערשטער גייט זיין א 'מושל' אדער א 'מלך'. אויב דער אייבערשטער איז בלויז א מושל, איז דאס א געוואלדיגער בזיון וואס די מלאכים קענען נישט צוקוקן. אבער אויב די אידישע קינדער זענען מקבל עול מלכות שמים און נעמען ארום דעם אייבערשטן אלס מלך, דעמאלטס פרייען זיך די מלאכים. דאס איז דער ערשטער משפט פון ראש השנה.

דער חילוק צווישן אַן 'עבד' און א'בן'

דער צווייטער משפט אין ראש השנה איז ווען מען איז דן דעם מענטש אליין. וואס גייט זיין מיט אים? עס פארשטייט זיך אליין אז דער צווייטער משפט אז א מענטש זאל זוכה זיין צו א כתיבה וחתימה טובה און א גוט געבענטשט יאר מיט אלע השפעות - ווענדט זיך אינגאנצן אינעם ערשטן משפט. ביי די גוים, וואס ווילן נישט דעם אייבערשטן אלס מלך נאָר אלס מושל, ווערן זיי טאקע נישט גע'משפט'ט לטובה. אבער אידישע קינדער, אויב זיי זענען מקבל עול מלכות שמים, זיי ווילן דעם אייבערשטן אלס מלך און טוען תשובה, איז דער אייבערשטער מקבל זייער תשובה. נאך מער פון דעם: וויבאלד אידישע קינדער ווילן דעם אייבערשטן אלס מלך, ווערן זיי אנגערופן 'בני מלכים', און דעמאלטס קענען זיי תשובה טון אויף אזא אופן אז זייער תשובה ווערט נתקבל ביז אזוי ווייט, אז נישט נאַר זייערע עבירות ווערן אויסגעמעקט, נאָר די עבירות ווערן 'נתהפך לזכיות'. דאס איז דער ענין פונעם משפט ראש השנה. יעצט האבן מיר א שאלה: וואס איז למעשה געווארן? זאגט דער מדרש ווייטער: יעצט דארף מען אויספינען וואס איז טאקע געווארן מיט דעם דין און מיט דעם משפט? "במה שישראל יוצא מלפני הקדוש ברוך הוא ולולביהן ואתרוגיהן בידן, אנו יודעין דישראל אינון נצוחייא". דורך דעם וואס אידישע קינדער קומען ארויס מיט די ד' מינים, ווייסן מיר אז 'דידן נצח!' - מיר האבן געווינען. לכאורה שטעלט זיך א קשיא: וואס איז די שייכות פון די ד' מינים צו ווייזן אז 'דידן נצח'? די נקודה איז, אז דא ליגט א מורא'דיגער יסוד. א קעניג האט א מלוכה, און עס זענען דא עבדים און עס זענען דא בנים עס זענען דא קנעכט און עס זענען דא קינדער. וואס איז דער חילוק צווישן אַן עבד און א בן? מיר ווייסן וואס עס שטייט אין אלע ספרים הקדושים, און דער הייליגער באר מים חיים זאגט עס אויך, אז דער חילוק איז אז אַן עבד, ווען ער ענדיגט זיין ארבעט, זוכט ער זיך צו פטר'ן. אויב ער דארף בכלל נישט דינען דעם קעניג, איז ער נאך מער רואיג, ווייל ער איז בכלל נישט אינטערעסירט צו געפעלן אדער צו האבן א קשר מיטן קעניג. אַן עבד איז נאָר אינטערעסירט צו טון זיין ארבעט כדי צו ווערן באצאלט, ער זאל האבן וואס צו עסן און טרינקען און קענען אנגיין מיט זיין פריוואטן לעבן. ער איז נישט אינטערעסירט צו בויען די מלוכה אדער האבן א קשר מיטן מלך. ווידער א קינד פון א מלך איז אבער גאר אנדערש. א בן מלך זוכט צופרידן צו שטעלן דעם טאטן, דעם קעניג, און אפילו ווען דער טאטע בעט אים נישט, לויפט ער טון זיין רצון. אפילו ווען ער ענדיגט שוין וואס דער מלך האט אים געהייסן, זוכט ער אלץ מער צו שאפן א קשר מיט זיין טאטן, אים צו מאכן צופרידן און אויפבויען די מלוכה. דאס איז דער חילוק צווישן אַן עבד און א בן. בעזרת השם וועלן מיר זען אז דאס איז דער שליסל צום יו"ט סוכות.

דער חילוק צווישן א איד און להבדיל א גוי: ווער האט א שָׂר אונטער זיך

לאמיר זען וואס איז דער חילוק צווישן א גוי און להבדיל א איד. א אידיש קינד איז א 'בן מלך', ער איז א קינד פונעם קעניג. אויב ער איז א בן מלך, עסט ער אינעם קעניגליכן פאלאץ, ער עסט ביים טאטן ביים טיש און וואוינט אינעם פאלאץ. די קליידער און אלע זיינע צרכים באקומט ער דירעקט פונעם פאלאץ. וואס טוט זיך אבער מיט די עבדים, די קנעכט? די עבדים עסן נישט אינעם פאלאץ. פאר זיי האט מען אן עקסטערע שטוב און מען קאכט פאר זיי עקסטער, זיי קענען נישט באקומען די 'מעדני מלכים' און די אנדערע זאכן פונעם פאלאץ ווייל זיי זענען בלויז עבדים. ווייטער, אז זיי זענען נישט אונטער קיין שום שָׂרִים. אזוי ווי עס שטייט אפן אין די פסוקים אז דער אייבערשטער זאגט (דברים לב, ט) "כִּי חֵלֶק ה' עַמּוֹ יַעֲקֹב חֶבֶל נַחֲלָתוֹ", און ווי דער הייליגער אור החיים הקדוש איז מסביר, אז אידישע קינדער האבן א 'חבל הכסף' מיט וואס מיר זענען ממש מקושר צום אייבערשטן, "וְאַתֶּם הַדְּבֵקִים בַּה' אֱלֹקֵיכֶם חַיִּים כָּלְכֶם הַיּוֹם". דער הייליגער אור החיים הקדוש זאגט אז מיר זענען דבוק אינעם שם הוי"ה וואס ווערט נישט אויסגעמעקט. עס שטייט אין פסוק "יַעֲקֹב חֶבֶל נַחֲלָתוֹ", און דער אור החיים הקדוש זאגט אז מיר זענען געבינדן מיטן אייבערשטן. דער אייבערשטער זאגט: דינט נישט די זון און די לבנה, דינט נישט די כוכבים און די מזלות, וואס דאס האט דער אייבערשטער געגעבן פאר אלע פעלקער. וואס מיינט דאס? אידישע קינדער האבן נישט קיין שָׂר און זענען נישט אונטער די מזלות, ווייל דער אייבערשטער אליין שפייזט זיי. דער אייבערשטער זאגט: דו עסט ביי מיין טיש. דער אייבערשטער זאגט: איך געב דיר צו עסן, איך געב דיר קליידער, און איך בין דער וואס באזארגט אלע דיינע באדערפענישן. ווידער די אומות העולם זענען אבער יא אונטער די שָׂרִים, ווייל זיי זענען עבדים. עבדים באקומען אנדערע מיני עסן און אנדערע קליידער. זיי ווערן טאקע אויך געשפייזט פונעם קעניג, אבער אויף א גאָר אנדערן אופן. די סיבה דערפאר איז זייער פשוט: ווייל מיר זענען בני מלכים, און אונזער גאנץ לעבן איז די מלוכה פונעם אייבערשטן, ממילא זענען מיר נישט אונטער קיין שום שר אדער מזל, נאָר מיר באקומען פונעם אייבערשטן אליין. די גוים זענען נישט אינטערעסירט צו דינען דעם אייבערשטן ברצון, זיי זענען בלויז עבדי המלך, ממילא ווערן זיי געשפייזט דורך די שָׂרִים און די מזלות. דאס זענען די 70 שָׂרֵי אומות העולם וואס געפינען זיך אויבן אין הימל, און אויף זיי זאגט דער אייבערשטער אז זיי מאכן זיכער אז די וועלט פירט זיך אויפ'ן אופן פון 'עולם כמנהגו נוהג'. (קידושין פא, א) זאגט "גירא בעיני דסיטנא" - ווייל אז איך האב דעם שרביטו של מלך און די ד' אותיות שם הוי"ה, ווייז איך פאר'ן ס"מ אז איך בין א בן מלך. דער הייליגער 'סדר היום' זאגט, אז ווען דער ס"מ זעט דעם שרביטו של מלך אין אונזער האנט, האט ער מורא און ער אנטלויפט, און אזוי קענען מיר מכניע זיין אלע שָׂרִים פון די פיר זייטן פונעם וועלט.

התבוננות אויף 'למעשה'

ווען א מענטש טראכט אריין אינעם שְׂכַר המצוה, אזוי ווי דער הייליגער 'באר מים חיים' איז מסביר, הייבן מיר אָן צו פארשטיין וואס עס טוט זיך אפ ווען מיר נעמען די ד' מינים. דעמאלט וועט א מענטש צוגיין צו די מצוה מיט אזא התלהבות, מיט אזא חשק און ברען, וויסנדיג: "איך נעם דאך די ד' אותיות שם הוי"ה, איך האלט דעם שרביטו של מלך אין מיין האנט!" אזוי ווי דער ראפשיצער רב זאגט, אז מיט'ן האבן דעם שרביטו של מלך און די ד' אותיות שם הוי"ה, קען א איד טון וואס ער וויל - דאס מיינט אז מיר קענען יעצט מכניע זיין די סטרא אחרא און מתקן זיין אלע שלעכטע מדות. ווי באקאנט זאגט דער מדרש, אז דער לולב איז דומה צו די שדרה, די הדסים צו די אויגן, די ערבה צום מויל, און דער אתרוג צום הארץ. ווען מיר נעמען די ד' מינים און מיר שאקלען זיי, זענען מיר מכניע אלע שלעכטע מדות, און מיר איבערגעבן אונזער גאנצע קומה צום הייליגן באשעפער, פירנדיג א מלחמה קעגן די שלעכטע כוחות. דאס איז דער פשט פון וואס די גמרא (קידושין פא, א) זאגט "גירא בעיני דסיטנא" - ווייל אז איך האב דעם שרביטו של מלך און די ד' אותיות שם הוי"ה, ווייז איך פאר'ן ס"מ אז איך בין א בן מלך. דער הייליגער 'סדר היום' זאגט, אז ווען דער ס"מ זעט דעם שרביטו של מלך אין אונזער האנט, האט ער מורא און ער אנטלויפט, און אזוי קענען מיר מכניע זיין אלע שָׂרִים פון די פיר זייטן פונעם וועלט.

דער אייבערשטער זאל העלפן

מיר זאלן זוכה זיין זיך מתבונן צו זיין אין די אלע מאמרי חז"ל און אין די ווערטער פון די צדיקים, כדי מיר זאלן צוגיין צו די ד' מינים מיט א ריכטיגע התלהבות און השתוקקות. ווי מיר האבן שוין געשמועסט, איז דאס אלעס נאָר כדי אונז אביסל עפענען די אויגן, דעם מוח און דאס הארץ, צו פארשטיין כאטש אַן 'אפס קצהו' וואס א מצוה באדייט. און זיכער וועט דער שכר בעולם הזה ובעולם הבא, די גאנצע שפע און די המתקת הדינים וואס ווערן געפועל'ט דורך די ד' מינים - ווי עס ווערט ארומגערעדט אין חז"ל און אין אלע ספרים הקדושים - אונז צוגעבן א מורא'דיגן חשקת המצוה, און מיר זאלן אויספועל'ן אלעס גוט און האבן א לעכטיגע קוויטל, אמן!

More in this printout

View the whole printout